ماگالی آریویچ تودوآ - Magali Areevich Todua
ماگالی آریویچ تودوآ Magali Areevich Todua ایرانشناس گرجستانی است که در زمینههایی همچون ترجمه و تصحیح متون ادبیِ کهن و معاصر فارسی، شاهنامهپژوهی و پژوهش در فرهنگ و ادب ایران به تحقیق مشغول بودهاست. تحقیقات وی درمورد شاهنامه و تصحیح کتابهای مهمّی چون ویس و رامین و خسرو و شیرین از مهمترین آثار وی در حوزۀ ادبیّات و زبان فارسی ایران میباشد.
تولد و درگذشت
1927م. – 2016م.
سوابق زندگی و تحصیل
تودوآ تحصیلات دانشگاهی خود را در انستیتوی شرقشناسی دانشگاه دولتی تفلیس Institute of Oriental Studies of Tbilisi State University آغاز کرد و در سال 1949م. از این مکان فارغالتّحصیل شد. وی مدّتی بعد به ادامه تحصیل در رشتۀ زبانشناسی پرداخت و در سال 1954م. با ارائۀ رسالهای توانست مدرک خود را در این رشته دریافت کند. این محقّق گرجی با ادامۀ تحصیلات خود و ارائۀ یک تکنگاری در سال 1967م. موفّق به گرفتن مدرک دکتری در رشتۀ زبانشناسی گردید (فرهنگ خاورشناسان، 1386، ج. 3، 449). تودوآ زیرنظر اساتیدی نظیر گئورگی تسرتلی Giorgi Tsereteli و داوید کابیدزه David Kobidze که از شرقشناسان مشهور گرجستانی بودهاند، دروس شرقشناسی را فراگرفت و از محضر این اساتید، بسیار استفاده کرد (فخرالدّین اسعد گرگانی، 1349، هفده).
سوابق تدریس تودوآ از سال 1950م. آغاز میشود. در این سال، وی مدرّس و دستیار ارشد دانشگاه دولتی تفلیس شد و این سِمت را تا سال 1961م. حفظ کرد. از سال1961م. تا 1966م. وی عضو علمی ارشد انستیتوی شرقشناسی دانشگاه ایلیای گرجستان Institute of Oriental Studies of Ilia State University بود و در سال 1968م. رئیس بخش زبانشناسی فارسی این انستیتو گردید. تودوآ بین سالهای 1991م. تا 1995م. نیز ریاست دانشگاه دولتی کوتایسی Kutaisi University را برعهده داشت.
سوابق اجرایی و پژوهشی
زمینههای فعالیت تودوآ در حوزۀ ایران و ایرانشناسی بیشتر مربوط به ادبیّات و زبان فارسی است. پژوهش و تحقیق در ادبیات و زبان فارسی شامل تصحیح متون ادبی کهن فارسی، ترجمۀ کتب شعر و نثر معاصر از زبان فارسی به گرجی و بالعکس، مطالعه بر روی شاهنامۀ فردوسی و مطالعه در زمینۀ فرهنگ و تاریخ ایران از جمله عرصههایی هستند که تودوآ در آن فعّالیّت علمی داشتهاست.
علاقۀ وی به ادبیّات ایرانی به قدری بود که درمورد آن توصیف زیبایی به کار بردهاست؛ او ادبیّات فارسی را اقیانوسی میپندارد که پر از مرواریدهای آبدار است و بینیاز از دُرّی دیگر (روستاولی، 1379، بیست). همچنین پیرامون ترجمههای منظوم و منثور خود از منظومههایِ فارسی کهن اعتقادی جالب دارد؛ تودوآ بر این باور بود با اینکه در ابتدای کار علمی خود چند شاهکار ادبیّات فارسی را بهصورت نظم به گرجی ترجمه کرده و با استقبال محافل ادبی و اجتماعی گرجستان هم روبهرو شده امّا ترجمۀ منظوم آن آثار کاری است ناخوشایند، به همین دلیل هم در اثر بعدی خود، بعضی از اشعار برگزیدۀ چند پارسیگو از جمله فردوسی توسی را به نثر گرجی بازگردانی کرد (همان، نوزده و بیست).
تودوآ چند مرتبه هم به ایران سفر کرد؛ از جمله در اواخر سال 1377ش. که یک ماه ونیم مهمان دانشگاه گیلان بود و دوسال بعد از آن هم مجدداً به ایران و دانشگاه گیلان آمد و با آنها همکاری علمی داشت (همان، ده و یازده).
ماگالی تودوآ در مجامع علمی پژوهشی هم به عناوین مختلف حضور داشت و در آنها به فعالیّت مشغول بود. وی از سال 1960م. کارمند علمی کرسی زبان و ادبیّات فارسی در انستیتوی شرقشناسی آکادمی علوم تاجیکستان شوروی Oriental Institute Tadjik SSR Academy of Sciences بود (فرهنگ خاورشناسان، 1386، ج. 3، 449) و در سال 1966م. به ریاست این انستیتو منصوب گشت (رستمی، 1390، 394). همچنین وی ریاست شعبۀ ادب فارسی- تاجیکی را در انستیتوی شرقشناسی فرهنگستان علوم گرجستان شوروی Oriental Institute Georgian SSR Academy of Sciences عهدهدار بود (فخرالدّین اسعد گرگانی، 1349، هفده). در خلال سالهای 1995م. تا 2008م. بهعنوان رئیس فرهنگستان گلاتی Gelati Academy فعالیّت داشت و در سال 2002م. نشریۀ این فرهنگستان را بنیان نهاد و خود سردبیری آن را برعهده گرفت و تا سال 2008م. در این پست باقی ماند. در همین سال 2008م. مجلّۀ گرجیشناسی Journal of Georgian Studies را پایهگذاری کرد و سردبیر آن شد.
آثار
اکثر قریب به اتّفاق آثار تودوآ در حوزۀ زبان و ادبیّات فارسی است. بعضی از آنان شامل تصحیحِ کتابِ شعر بعضی از مشاهیر ادب فارسی و نیز مقالاتی پیرامون شعرا و آثارشان میباشد. یکی از نکات مثبت درمورد آثار وی این است که تعداد قابل توجهی از آنها به زبان فارسی در دسترس است و میتواند بهسهولت مورد استفادۀ علاقهمندان قرار گیرد.
- تودوآ اوّلین اثر خود را با نام تأسّی از کتاب گلستان در ادبیّات تاجیکی و فارسی Podrazhenie Golestnanu Tadzhikskoi i Persidskoi Literatore در سال1954م. به چاپ رسانید که برگرفته از رسالۀ او در رشتۀ زبانشناسی بود. این کتاب با موضوع تأثیرپذیری ادبیّات فارسی و تاجیکی از سبک نوشتاری و محتوایی گلستان سعدی میباشد (فرهنگ خاورشناسان، 1386، 449).
- تصحیح منظومۀ ویس و رامین اثر فخرالدّین اسعد گرگانی یکی از آثار شاخص تودوآ محسوب میشود که البتّه آن را با همکاری الکساندر گواخاریا A. Gvakharia انجام داد. این منظومۀ معروف و عاشقانه، در سال 1349ش. (1970م.) بهوسیلۀ انتشارات بنیاد فرهنگ ایران و با همکاری سه مؤسّسۀ علمی خارجی به چاپ رسید. تودوآ و گواخاریا این اثر را با تنظیم و کنار هم قرار دادن تمام نسخ خطّی موجود فارسی و استفاده از ترجمۀ گرجی آن که در زمانی بسیار نزدیک به کتابِ اصلی تألیف شده بود، تدوین و تصحیح کردند. تودوآ بخش نخست آن را، یعنی از آغاز منظومه تا فصل «مویه کردن شهرو پیش موبد»، تنظیم کرد و گواخاریا تدوین ادامۀ کتاب را برعهده گرفت. کتاب این دو محقّق گرجی که در مجموع چهارمین تصحیح فارسی این منظومه است، یکی از کاملترین و درحقیقت بهترین آنها بهشمار میرود (فخرالدّین اسعد گرگانی، 1349، چهارده، هجده، نوزده، سی).
- ماگالی تودوآ همکاریهایی هم با دانشگاه گیلان و یکی از اعضای هیئت علمی آن دکتر محمدکاظم یوسفپور داشت. حاصل این همکاری در ترجمۀ دو اثر از وی به فارسی، یاریرسانی و مشاوره در ترجمۀ اثری دیگر، نمودار گشت. در سال 1377ش. کتابی با عنوان از پانزده دریچه: نگاهی به فردوسی و شاهنامۀ او Fifteen Windows: on Ferdowsi and his Shahnameh در انتشارات دانشگاه گیلان و بهکوشش دکتر یوسفپور منتشر شد که درواقع شرح پانزده مقالۀ تودوآ دربارۀ فردوسی و اثر بینظیر اوست. تودوآ در مقدّمۀ این کتاب به پژوهشهای صورتگرفته پیرامون شاهنامه اشاره کردهاست و همچنین شاهنامۀ فردوسی را نه تنها کتابی پر از دانش بلکه دارای لذّتِ هنری وصفناشدنی برای خواننده دانستهاست.
- خردنامۀ پارسیان: روایتی دیگر از سراسر شاهنامۀ فردوسی The Persian's Book of Wisdom اثری دیگر است که از تودوآ و در سال 1379ش. با کوشش دکتر یوسفپور به چاپ رسید. این کتاب در واقع خلاصهای بسیار فشرده از کتاب شاهنامۀ فردوسی میباشد.
- همکاری با دانشگاه گیلان در کتابی دیگر نیز متجلّی گشت. وی در ترجمۀ اثر پلنگینهپوش The Knight in the Panther's Skin با دکتر یوسفپور همکاری کرد تا این اثر که در اصل به زبان گرجی است و بهصورت نظم در قرن دوازدهم میلادی نوشته شده، آمادۀ چاپ به نثر و به زبان فارسی گردد. او در این راه به اصلاح و تکمیل ترجمۀ دکتر یوسفپور پرداخت و مقدّمهای نیز بر این کتاب نوشت. لازم به ذکر است که اهمیّت منظومۀ پلنگینهپوش از یک جنبه به این دلیل است که به اذعان نویسندهاش، شوتا روستاولی Shota Rustaveli، از داستانهای ایرانی الهام گرفته و تحت تأثیر آنهاست و از جنبهای دیگر بسیاری از ادیبان غربی آن را اولین پرستوی رنسانس میدانند که از گرجستان برخاست (روستاولی، 1379، نه، هفده).
- همکاریِ تودوآ با سفارت ایران در گرجستان، موجب انتشار کتاب عیسینامه یا تعریف عیسی در شعر فارسی گشت که یکی دیگر از آثار ارزشمند وی میباشد. این اثر که بههمّت بخش فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در گرجستان منتشر گردید، اشعار هشتاد و دو تن از شعرا و ادبای فارسیزبان را در مدح حضرت عیسی و مریم مقدّس شامل میشود که به سه زبان گرجی، فارسی و انگلیسی به زیور طبع آراسته گشتهاست. کتابِ موردنظر که در دو جلد ارائه شده نزدیکی روابط بین دینهای آسمانی را نشان میدهد و درحقیقت با هدف نشان دادن علاقۀ ایرانیان به حضرت عیسی و حضرت مریم تألیف شدهاست. جلد اوّل عیسینامه در سال 2002م. و در شهر کوتایسی به چاپ رسید و جلد دوّم آن، نُه سال بعد در تفلیس منتشر گردید.
- یکی از آثار جالب توجّه این دانشمند گرجی، ترجمه اشعار عرفانی امام خمینی به زبان گرجی است که آن را در اواخر عمرِ پربار خود به انجام رسانید. وی در دیدار با رایزن فرهنگی وقتِ سفارتِ ایران در گرجستان این نکته را یادآور شده بود که «ادیبان گرجی نخستین کسانی بودند که اشعار حضرت امام را ترجمه کردند و انتشار این کتاب به دیگران ثابت کرد که فارسیپژوهان گرجی نه فقط به اشعار کلاسیک فارسی علاقهمندند بلکه به ادبیّات معاصر آن نیز عشق میورزند».
- مجموعۀ فرامین شاهان ایران که در مخازن تفلیس بایگانی شده است The Collection of Persian Firmans of Tbilisi دیگر اثر ارزشمند تودوآ است که در سال 1989م. با همکاری اسماعیل شمس Ismail Shams و پژوهشگری ارمنی با نام آ. پاپازیان A. Papazian منتشر شدهاست. تودوآ در این کتاب دو جلدی در حدود دویست و چهارده فرمان از شاهان و بزرگان ایران از دورۀ صفوی تا اواخر قاجار را بههمراه متن اصلی آن آوردهاست و ترجمۀ روسی و توضیحی کوتاه پیرامون آنان را ضمیمۀ اثر کردهاست. نخستین فرمان در این اثر مربوط به شاه تهماسب صفوی و آخرینِ آن مربوط به محمّدعلی شاه قاجار میباشد که البتّه بیشتر این فرمانها به عصر حکومت قاجاریان باز میگردد. در این اثر علاوهبر زبانهای روسی و فارسی، شرح بعضی فرمانها به زبان انگلیسی نیز آورده شده و همچنین علاوهبر پنج صفحه پیشگفتار به زبان روسی، هشت صفحه هم به زبان انگلیسی آمدهاست. اثر یادشده که دارای سه ضمیمه نیز میباشد و فرهنگ اصطلاحات، اسامی اشخاص و مکانهای جغرافیایی را به سه زبان روسی، فارسی و انگلیسی در خود جای دادهاست (اُگانوف، 1370، 848- 845).
- اشعار شرقی (ترجمه از فارسی به زبان گرجی) Vostochnaia Poeziia
- خسرو و شیرین نظامی گنجوی (تصحيح، پیشگفتار، شرح، به زبان گرجی) Red., vstup. stat'ia i komment. Nizami Giandzhevi. Khosrov i Shirin
- دربارۀ برخی نمودارها و چهرههای شاعرانه در اثر نظامی K Ponimaniiu Nekotorykh Poeticheskikh Obrazov Nizami
- غزلیّات رودکی (ترجمه از فارسی به زبان گرجی) Rudaki. Lirika
- مطالعات گرجی- فارسی (به زبان گرجی، روسی و فارسی) Gruzino-Persidskie Etiudy
- من شاهین سپیدم اثر جلالالدّین رومی (ترجمه از فارسی به زبان گرجی، به انضمام پیشگفتار) Dzhalaloddin Rumi. La Belyi Sokol
آثار منتشرشده به فارسی
- از پانزده دریچه: نگاهی به فردوسی و شاهنامۀ او Fifteen Windows: on Ferdousi and his Shahnameh
- خردنامۀ پارسایان: روایتی تازه از سراسر شاهنامۀ فردوسی The Persian's Book of Wisdom
- ویس و رامین فخرالدّین گرگانی (متن علمی- انتقادی فارسی برگرفته از روی نسخ خطّی باستانی فارسی و گرجی) Pers. nauchno-kritich. tekst po pers. i gruz. drevnim rukopisiam: Fakhrad-Din Gorgani. Vis va Ramin
- کلیله و دمنۀ منظوم Kalila i Dimna. تودوآ این اثر را با آوردن متن اصلی تصحیح کردهاست و بنیاد فرهنگ ایران در سال 1358ش. به چاپ رساندهاست.
- مجموعه فرامین شاهان ایران که در مخازن تفلیس بایگانی شدهاست (با همکاری دو تن دیگر) The Collection of Persian Firmans of Tbilisi. در این اثر علاوهبر زبان فارسی، سه زبان گرجی، روسی و انگلیسی نیز دیده میشود.
- عیسینامه یا تعریف عیسی در شعر فارسی. این اثر به سه زبان گرجی، فارسی و انگلیسی است.
منابع
- اُگانوف، نوگزارتر، (1370ش.)، مجموعه فرامین شاهان ایران که در مخازن تفلیس بایگانی شدهاست، فصلنامۀ ایرانشناسی، سال سوم، شمارۀ 12.
- رستمی، محمّد، (1390ش.)، ایرانشناسان و ادبیّات فارسی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- روستاولی، شوتا، (1379ش.)، پلنگینهپوش، ترجمۀ محمّدکاظم یوسفپور، رشت: دانشگاه گیلان.
- گرگانی، فخرالدّیناسعد، (1349ش.)، ویس و رامین، به تصحیح ماگالی تودوآ، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- گروه مؤلّفان و مترجمان، (1386ش.)، فرهنگ خاورشناسان: زندگینامه و کتابشناسی ایرانشناسان و اسلامشناسان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ج. 3.
منابع به زبان های دیگر
- http://fa.arannews.com/?MID=21&Type=News&TypeID=1&id=29514
- iqna.ir/fa/news/3499021/ مترجم-گرجی-اشعار-عرفانی-امامره-که-بود-عکس
- http://iranchehr.com/?p=7459
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
- https://www.iranstar.com/fa/posts/تاریخ-اختری%E2%80%8C-ماگالی-تودوآ-شرق%E2%80%8Cشناس-گرجی
- aftabnews.ir/fa/news/101377/شاهكارهای-شعر-فارسی-در-گرجستان-منتشر-شد
- viaf.org/viaf/117704178/#skos:Concept
گردآورنده
سیّد محمّد قدسی
دی 1398ش.
تاریخ آخرین ویرایش
<span>1401-02-13</span>

