رابرت بلای - Robert Bly
رابرت بلای (Robert Bly) زبانشناس، شاعر، مترجم، نویسنده، منتقد و اندیشمند آمریکایی است. او با ترجمۀ آثار مولانا و حافظ در سالهای 1970م. در شناساندن عارفان و شاعران ایرانی به آمریکا و جامعۀ انگلیسیزبان بهطور قابل توجهی تلاش کرد. حافظپژوهی با ترجمۀ گزیدۀ غزلهای حافظ بهدستِ رابرت بلای در آمریکا جانِ تازهای گرفت.
تولد و درگذشت
1926م. – 2021م.
سوابق زندگی و تحصیل
از سال 1944م. به نیروی دریایی وارد شد و بهمدّت دو سال در آنجا مشغول به کار بود. پس از آن به مدّت یک سال به دانشکدۀ سن اولاف (St. Olaf College) در ایالت مینهسوتا رفت و در آنجا به تحصیل مشغول شد. سپس در سال 1947م. به دانشگاه هاروارد (Harvard University) رفت و در آنجا با نویسندگان بزرگی همچون دونالد هال (Donald Hall)، آدرین ریچ (Adrienne Rich)، جان هاوکس (John Hawkes) و... آشنا شد و با آنان همکاری کرد. او در سال 1950م. فارغالتّحصیل شد امّا هیچگاه بهصورت رسمی و دائمی در دانشگاه مشغول به کار نشد. اگرچه گاهی دوست داشت تدریس کند، امّا میدانست که خدمت همیشگی در دانشگاه با روحیّات او سازگار نیست؛ با این حال یک سال در برنامۀ گالوی کینل (Galway Kinnell) دانشگاه نیویورک (New York University9) صناعات شعر را به دانشجویان تدریس کرد و برای آنها از هفت واکه مقدّس صحبت کرد و اشعارِ شان استیونس (Shawn Stevens) و اندرو مارول (Andrew Marvell) را خواند. رابرت بلای به پاس خدماتش به فرهنگ و زبان فارسی، مفتخر به دریافت دکترای افتخاری از دانشگاه تهران (University of Tehran) شد.
سوابق اجرایی و پژوهشی
از سال 1954م. به مدّت دو سال در کارگاه نویسندگان دانشگاه آیوا (The University of Iowa) به همکاری با دبلیو. دی. اسنادگرس (W .D .Snodgrass) و دونالد جاستیاس (Donald Justice) پرداخت. در سال 1956م. به عضویّت انجمن فولبرایت (Fulbright Association) درآمد و از آنجا که اصالتاٌ نروژی بود، برآن شد تا اشعار قدیمی و جدید نروژی را به انگلیسی ترجمه کند. او برای این کار بورسیه نیز دریافت کرد.
رابرت بلای که از روش کار شاعران معاصر خود ناراضی بود، تصمیم گرفت مجلّهای ادبی مختصِّ شعر و ترجمۀ آن دایر کند و چون این مجلّه در دهۀ پنجاه راهاندازی شد، مجلّۀ دهۀ پنجاه (The Fifties) نام گرفت و سالهای بعد با نام دهۀ شصت (The Sixties) و دهۀ هفتاد (The Seventies) به کار خود ادامه داد. نخستین مجموعه شعر وی در سال 1962م. با نام سکوت در دشتهای برفی (Silence in the Snowy Fields) منتشر شد.
اوّلین شعر او علیه جنگ ویتنام در سال 1964م. منتشر شد. او در سال 1966م. انجمنِ نویسندگانِ آمریکاییِ ضدّ جنگ ویتنام را بنیان نهاد و سرپرستی این انجمن را عهدهدار شد. اشعار ضدّ جنگ او در سال 1967م. با نام (The Light Around the Body) چاپ شد و در سال 1968م. جایزۀ ملّی کتاب (National Book Award) را دریافت کرد.
در زمینۀ آشنایی او با اشعارِ شعرای ایرانی باید گفت که او با ترجمۀ آثار مولانا و حافظ در سالهای 1970م. در شناساندن عارفان و شاعران ایرانی به آمریکا و جامعۀ انگلیسیزبان کمک قابل توجّهی کرد. در سال 1970م. ترجمۀ کتابِ مولانا اثرِ نیکلسون (Reynold Alleyne Nicholson) را بررسی کرد و تغییراتی در آن داد. او در جلسات شعرخوانی، از اشعار مولانا میخواند و رفتهرفته متوجّه علاقۀ دیگران به این اشعار شد. او با همکاریِ کلمن برایان بارکس (Coleman Bryan Barks) توانست به جریان مولویپژوهی را در آمریکا سرعت بخشد. او در سال 1981م. کتابچهای 44 صفحهای از اشعار مولوی را بههمراه بارکس با عنوان شب و خواب ترجمه کرد. دو سال بعد هم کتابچهای 16 صفحهای از ترجمۀ اشعار مولوی را با نامِ وقتی انگور، می، میشود انتشار داد. او این اشعار را در انجمنها و همایشهای مولویپژوهی در واشنگتن و در مجامع عمومی میخواند.
دانشگاه تهران بهخاطر فعالیّتهای او در این زمینه و راهنماییهایش به کلمن برایان بارکس در ترجمۀ اشعار مولوی، لوحِ سپاسی بههمراه مدالیونِ نقرۀ دانشگاه تهران و یک تخته تابلوفرش دستبافِ به او اهدا کرد.
دربارۀ رابطۀ او با حافظ میتوان خاطر نشان کرد که حافظ پژوهی با ترجمۀ گزیدۀ غزلهای حافظ بهدستِ رابرت بلای و لئونارد لوئیزن (Leonard Lewisohn) در سال 2008م. با عنوانِ ملائک درِ میخانه زدند (The Angels Knocking on the Tavern Door: Thirty Poems of Hafez) جانِ تازهای گرفت. بلای، شیفتۀ غزل بود و آن را مناسبترین فرم برای بیان احساس و حرکت بهسویِ دروننگری میدانست. وی در رابطه با حافظ معتقد بود که حافظ از رازهای زندگی درون میگوید. او غنی بودنِ اشعار حافظ را مانند اندرو مارول (Andrew Marvell) و چابکی او را مانند شکسپیر (Shakespeare) میدانست امّا اعتراف میکرد که حسّی درون شعر حافظ هست که هیچجا قبل از آن دیده نشدهاست.
علاقۀ او به غزلیّات حافظ آنقدر بود که در مراسمِ اهدای دکترای افتخاری زبان و ادبیّات فارسی به کلمن برایان بارکس، بهجایِ سخنرانی، به خواندن ترجمۀ خودش از شعرِ یوسف گمگشته پرداخت.
به منظور بهتر رساندنِ مفهوم و فرم اشعار ترجمه شده، بلای تغییراتی را در غزل ایجاد کرد. او به جای دو مصراع، غزل را به سه مصراع تبدیل کرد. مصرعهای شعر انگلیسی بین 10 تا 12 هجا دارد. اگر او میخواست که شعر فارسی را، آنچنانکه در زبان فارسی مرسوم است، با 15 تا 18 هجا در هر مصرع ترجمه کند، شاهد شعر 18 هجایی طولانی و سنگین و بدفرمی در ترجمه انگلیسی میشد؛ به همین دلیل تصمیم گرفت بهجای دو مصراع 18 هجایی (یعنی یک بیت 36 هجایی) از سه مصراع 12 هجایی (همان 36 هجا) استفاده کند که شکل شعر در ترجمه، سنگین و ناموزون نباشد.
آثار
- آیرون جان Iron John: A Book About Men. این کتاب که در فارسی به نام مردِ مرد ترجمه شدهاست، اوّلین کتاب نثر اوست و حاصل ده سال کار او در جلسات و همایشهاست. او میخواهد در این کتاب رشادت و مردانگی را دوباره زنده کند. او با استفاده از داستان قدیمی شخصیّتی به نام آیرون جان که قدمتی ده تا بیست هزار ساله دارد و مربوط به قوم آریا میباشد، تصویری از یک مرد را با روحیۀ مردانگی والا برای خواننده ترسیم میکند. او در این کتاب از روشی که مولوی به کار میبرد و با استفاده از داستانهای عامیانه، عمقِ معنویّت را آشکار میکند، بهره گرفتهاست. او در توضیح کتابش میگوید: «من از شیرمرد سخن میگویم و شیرمرد با مردِ درنده متفاوت است. مرد وحشی، مرد زخمدیدهای است که نمیخواهد زخمی بودنش را بپذیرد امّا شیرمرد زخمهایش را پذیرفتهاست. او میگوید در نگارش این کتابش از جامعۀ اسطورهشناسان الهام گرفتهاست.
- دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند: گزیدۀ سی غزل از حافظ ( The Angels Knocking on the Tavern Door: Thirty Poems of Hafez)، (2008م.)، بلای با همکاری لئونارد لوئیزن به ترجمۀ این اشعار حافظ پرداختند. این کار پانزده سال به طول انجامید.
- خوردن عسل کلمات (Eating the Honey of Words)، (1999م.)، این کتاب گزیدۀ اشعار رابرت بلای است که توسط فؤاد نظیری به فارسی ترجمه شدهاست.
- نور پیرامون تن (The Light Around the Body)، برندۀ جایزه ملّی کتاب آمریکا، (1967م.).
- این درخت هزاران سال اینجا خواهند بود (This Tree Will Be Here for a Thousand Years)، (1979م.).
- نیاز به سفر به مسافت های طولانی (The Urge to Travel Long Distances)، (2005م.)
- دفتر غزل به نام محکومیّت من هزاران سال شادی است (My Sentence Was a Thousand Years of Joy)، (2005م.).
- دستیابی به جهان (Reaching Out to the World)، برگزیدۀ شعرهای منثور، (2011م.)
- سخن گفتن در گوش حمار (Talking into the Ear of a Donkey)، (2011م.)، تجربۀ بلای در فرمهای مختلف شعری از شعر آزاد تا غزلهای شرقی.
- گزیدۀ ترجمههای شعری او به نام شور پرّان شعف (Jumping Out of Bed)، (1973م.)، صاحب جایزۀ ادبی.
- سرقت شکر از قلعه (Stealing Sugar from the Castle)، (2013م.).
آثار منتشرشده به فارسی
- مرد مرد، (۱۳۸۴ش.)، ترجمۀ فریدون معتمدی، تهران: مروارید.
- جامعۀ نیمهبالغها، (۱۳۷۷ش.)، ترجمۀ مهدی قراچهداغی و زهره فتوحی، تهران: نشر البرز.
- ادبیات تبلیغ: کتاب راهنما برای نویسندگان تبلیغات، رهنمودی گامبهگام برای نگارش تبلیغات پرفروش، (۱۳۸۴ش.)، ترجمۀ منیژه شیخجوادی و بهزاد ابوالفتح قهرمانی، نشر سیته.
- اسرار سایه: رمزگشایی از نیمۀ تاریک وجود، (۱۳۹۰ش.)، ترجمۀ فرشید قهرمانی، بنیاد فرهنگ زندگی (وابسته به مؤسسه بنیاد فرهنگی زندگی بالنده).
- اسرار فروش تلفنی موفق، (۱۳۸۵ش.)، ترجمۀ سمیه امیری، مؤسسۀ توسعۀ روابط تجاری.
- جایی که غروب درنگ میکند: گزیدۀ شعر معاصر آمریکا، (۱۳۸۶ش.)، تهران: نشر ثالث.
- خوردن عسل کلمات، (۱۳۸۶ش.)، ترجمۀ فؤاد نظیری، تهران: مروارید.
منابع
- بلای، رابرت؛ لوئیزن، لئونارد (1391ش.)، دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند، ترجمۀ کاظم نیرومند، تهران: نشر مرکز.
- بلای، رابرت، (1386ش.)، خوردن عسل کلمات، ترجمۀ فؤاد نظیری، تهران: مروارید.
- بلای، رابرت، (1384ش.)، مردِ مرد، ترجمۀ فریدون معتمدی، تهران: مروارید.
- تميم داري، احمد، (بهار و تابستان 1387ش.)، مولویپژوهی و مولویپژوهان در کشورهای انگلیسیزبان، مجلّۀ پژوهش زبان و ادبیّات فارسی، شمارۀ 10.
- فرهمندفر، مسعود، (خرداد 1393ش.)، رابرت بلای و شعر فارسی، کتاب ماه ادبیّات، شمارۀ 200.
- کاووسی حسینی، مرضیه، (بهار 1385ش.)، روح رومی در کالبد کلمن بارکس: گزارشی از مراسم اعطای دکترای افتخاری به کلمن بارکس، مجلّه سخن عشق، شمارۀ 29.
منابع به زبان های دیگر
7. wikipedia
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
گردآورنده
سمیه حکیمی
آبانماه 1397ش.
تاریخ آخرین ویرایش
<span>1401-02-23</span>