رابرت کِر پورتر - Robert Ker Porter

1777م. - 1842م.

رابرت­ کِر پورتر دوران تحصیل مقدّماتی خود را درمدرسۀ دورام Durham School در شمال غربی انگلستان طی­ کرد. باتوجّه به علاقۀ وافرش از دوران کودکی و نوجوانی به نقّاشی خصوصاً ترسیم صحنه‌­های نبرد، مادرش بعضی نقّاشی‌های وی را به بنجامین وست Benjamin West نقّاش و رئیس آکادمی ­سلطنتی Royal Academy درلندن نشان داد و وِست با دیدن آن تصمیم به ثبت­ نام پورتر در آکادمی تحت­ نظر خود گرفت تا در آن به فراگیری فنون نقّاشی و هنر مشغول شود. او پس از چندی تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشگاه کمبریج University of Cambridge و کالج سینت جان St. John's College از سر گرفت و از آن فارغ‌­التّحصیل گشت (نیک‌­بین، 1380، ج. 1، 276). وی هیچ­­‌گونه سابقۀ تدریس علمی و پژوهشی را در کارنامۀ خود ندارد.

پورتر بیشتر به‌عنوان نقّاش صحنه‌های نبرد و آثار تاریخی و نیز جهانگردی کنجکاو شناخته می‌شود تا شخصیّتی علمی و دانشگاهی (فرهنگ خاورشناسان، 1386، ج. 3، 211). وی در سال 1803م. به استخدام ارتش بریتانیا درآمد و در سال 1804م. به شهر سنت پترزبورگ در کشور روسیه رفت و در آن جا با سمت نقّاش تاریخی به خدمت تزارِ وقت روسیه الکساندر اوّل Alexander I  درآمد (نیک‌بین،1380، ج1، 276). پورتر پس از این مسافرت‌هایی به دیگر نقاط اروپا مانند سوئد، فنلاند و آلمان داشت و در جنگی که علیه ناپلئون بُناپارت Napoleon Bonaparte شکل  گرفته بود به همراه لشکریان بریتانیایی در اسپانیا حضور داشت (فرهنگ خاورشناسان، 1386، ج. 3، 211). در تمام مدّت این سفرها یکی از کارهای وی ثبت منظره‌ها و مکان‌های تاریخی بود که نظرش را جلب می کرد. او مجدداً در سال1811م. به روسیه بازگشت و به کار قبلی خود مشغول شد. در سال 1812م. به‌منظور چاپ سفرنامۀ خود به انگلستان مراجعت کرد و خیلی زود دوباره به روسیه بازگشت (نیک‌بین، 1380، ج. 1، 276). روحیّۀ جهانگردی او و میل به دیدار از کشورهای مختلف باز هم وی را عازم سفر کرد. این نقّاش انگلیسی از سال 1817م. تا 1820م. به گرجستان، ارمنستان، ایران و عراق سفر نمود (فرهنگ خاورشناسان، 1386،ج. 3، 211). پورتر در زمان سلطنت فتحعلی شاه قاجار به ایران عزیمت کرد. او در مدّت اقامت کوتاه خود در تهران توانست با شاه قاجار ملاقات کند و تصویری از او نقّاشی کند و هم‌چنین نشان شیر و خورشید طلایی را از دستان وی دریافت کند. پورتر سپس به بعضی از نقاط دیگر ایران مسافرت کرد. او به اصفهان و از آن جا به شیراز رفت و به سیر و گردش در تخت  جمشید پرداخت و توانست از آثار باستانی آن‌جا تصویرهایی را ترسیم کند که نه تنها از لحاظ هنری بلکه از دیدگاه تاریخی هم دارای ارزش بالایی هستند. این جهانگردِ هنرمند پس از مدّتی اقامت در شیراز از طریق همدان به بغداد رفت و از آن جا به کشورش انگلستان بازگشت (نیک‌بین، 1380، ج. 1، 276). سفر رابرت پورتر به ایران نتایج مهّمی را در پی داشت. یکی از ارزشمندترین و بی‌شک مهّم‌ترین تأثیرات سفر وی بر مطالعات ایران‌شناسی، کشف این موضوع بود که مکانی را که تا پیش از این به مشهد مادر سلیمان نبی مشهور بود همان آرامگاه کوروش بزرگ هخامنشی است. وی با به‌کارگیری متون باستانی و تاریخی یونان و مدد از کارهای دانشمند آلمانی گ. ف. گُرتِفِند G. F. Grotefend که هم‌زمان با او این ایده را مطرح ساخته بود توانست این مهّم را ترتیب دهد و دشت مرغاب را همان پاسارگاد بنامد. جالب توجّه است که قرن‌ها آرامگاه کوروش بزرگ، مقبرۀ مادر حضرت سلیمان نبی خوانده می‌شد و حتّی از آن به‌عنوان مکانی زیارتی و متبرّک استفاده می‌شد امّا دقّت و هوش پورتر بر این تصوّر نادرست خط بُطلانی کشید و پژوهش‌های محقّقان بعدی، نظر او را ثابت کرد (شاهپور شهبازی، 1386، 120). طرح‌های پورتر از بعضی آثار پاسارگاد و تخت جمشید را بسیار قابل توجّه دانسته‌اند و پژوهشگران و محقّقان امروزی به‌طور بایسته خود را مدیون این ترسیم‌ها می‌دانند. ترسیم مجسمۀ مرد بالدار یا نگهبان چهار بال از جمله طرح‌هایی است که این نقّاش زبردست بریتانیایی آن را تصویر کرده‌است (استروناخ، 1379، 18). البتّه باید یادآور شد که اوّلین بار جیمز موریه James Morier و ویلیام اوزلی William Ouseley در سال 1811م. این نقش را ثبت و ضبط کرده‌اند ولی طرح دقیق آن، نخست توسط پورتر در سال 1818م. کشیده شد و بعد از او هم اشخاص دیگری به ترسیم شکل این مجسمه پرداختند (همان، 74). در این طرح، پورتر اندکی در اصل تصویر دست برد تا تصویر مناسب‌تری از آن ارائه دهد. به‌عنوان مثال وی از پهنای بازوها به بالا را به اختیار خود ترسیم کرده‌است. هم‌چنین کشیدن سقفی بی‌عیب و نقص بر آرامگاه کوروش از جمله مواردی است که امروزه غیرواقعی و اغرا‌آمیز محسوب می‌شود. در هرحال پورتر مدّتی پس از اقامت در انگلستان به‌عنوان سفیر این کشور در ونزوئلا برگزیده شد و این سِمت را از سال 1826م. تا 1841م. برعهده داشت. وی همواره مورد توجّه رئیس جمهور ونزوئلا قرار می‌گرفت و تصاویری از وی و اشخاص دیگر و نیز منظره‌های موردنظر خود را به ثبت می‌رسانید که همۀ آن‌ها را در کتابی منتشر ساخت (نیک‌بین، 1380، ج. 1، 276). بسیاری از تابلوهای پورتر به‌همراه کتاب‌های تألیفی‌اش در موزۀ بریتانیا The British Museum و کتابخانۀ این موزه نگه‌داری می شوند که ارزش هنری و تاریخی قابل توجّهی دارند (همان، 277). از جمله آثار مشهور او به‌عنوان نقّاش، تابلوهای محاصرۀ عکّا Siege of Acre، آزنکور Azincourt و پتر کبیر Peter the Great می‌باشد (فرهنگ خاورشناسان، 1386، ج. 3، 211). از جمله عنوان‌ها و پیامدهای کارهای پورتر می‌توان به کسب عنوان افتخاری سِر Sir از سوی ملکۀ بریتانیا و نیز ملقّب شدن به شهسوار Knight از طرف گوستاو آدولف چهارم پادشاه سوئد اشاره کرد (همان).

پورتر همان‌­طور که ذکر شد به‌عنوان یک نقّاش، جهانگرد و حتّی سیاست­مدار شناخته می‌­شود تا یک نویسنده و محقّق، با این وجود، وی در حدود ده عنوان کتاب به چاپ رسانده‌است. باتوجّه به شرحی که از وی آمد، می­ توان پی­ برد که موضوع این کتاب­‌ها شرح سفرها، مشاهدات و تصویرگری­‌های وی می­ باشد که خود از لحاظ  تاریخی، سیاسی، اجتماعی و هنری واجد ارزش‌های شایانی است. باتوجّه به مسافرت­‌های گوناگون این جهانگرد بریتانیایی در اروپا، طبیعتاً اکثر کتب سفرنامه‌­ای وی حول محور همین سفرها جریان دارد. یکی از این کتاب­‌ها با عنوان نامه‌هایی از پرتغال و اسپانیا Letters from Portugal and Spain در سال 1809م. منتشر شده‌است. پورتر در این کتاب شرح مشاهدات و رخدادهای پیش­‌آمده برای خود را در همراهی‌اش با سپاهیان بریتانیایی که علیه ناپلئون بُناپارت می‌جنگیدند آورده‌است. او هم­‌چنین دیده‌ها و تجربیات خود را در حملۀ ناپلئون به روسیه در کتاب روایت لشکرکشی به روسیه در ۱۸۱۲م. Narrative of the Campaign in Russia During 1812 شرح داده‌است. این کتاب در سال 1813م. به انتشار درآمد (همان). امّا در حوزۀ ایران‌شناسی، وی اثری ارزشمند را به زیور طبع آراسته‌است تا نامش به‌عنوان یکی از اروپائیان سفرنامه‌­نویس مرتبط با ایران ثبت گردد. پورتر شرح دیده‌ها و نتایج سفرش به قفقاز و ایران را در کتابی با نام مسافرت به گرجستان، ارمنستان، ایران و سرزمین باستانی بابل در سال‌های1817م.، 1818م.، 1819م. و1820م. Travels in Georgia, Persia, Armenia, Ancient Babylonia... during the years نوشته‌است. ارزش این کتاب به‌طور خلاصه علاوه‌بر اهمیّت مطالب دیده­ شده توسّط خود نگارنده، دارا بودن تصاویری از اشخاص و مناطق دیدنی و تاریخی کشورمان می‌باشد. این کتاب در دو جلد حجیم و در سال­‌های 1821م. و 1822م. عرضه گشته‌است. جلد نخست آن 760 صفحه دارد و دربردارندۀ مطالب مهّمی پیرامون اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شامل خُلقیّات و آداب و رسوم مردمان سرزمین ایران هست. افزون بر این، تصاویری دیدنی از آثار تاریخی و باستانی ایران نظیر آنچه در تخت­ جمشید و طاق بستان کرمانشاه موجود است را هم در خود جای داده‌است و نیز تصویری از خطوط باستانی ایران را هم دربر­دارد. در دوّمین جلد این کتاب، محتویاتی مربوط به ایران آورده شده‌است ازجمله اطّلاعات سودمندی از عبّاس میرزا ولیعهد شاه ایران، تصاویری از نقوش باستانی در کرمانشاه که برای نمونه در یکی از آن­‌ها شاپور اوّل ساسانی و امپراتور­ روم دیده می‌شوند، عکسی دیدنی از فتحعلی شاه قاجار و مناظری از تهران آن زمان که همراه با توضیحات و اسامی خاص جغرافیایی نیز هست. هم‌چنین در این جلد از کتاب که 812 صفحه است، تصاویری از دیگر نقاطی که پورتر به آن‌ها پای گذاشته‌است نظیر تنگۀ داریال The Darial Gorge در قفقاز و نزدیک مرزهای دو کشور روسیه و گرجستان نیز به‌چشم می­‌خورد (نیک‌­بین، 1380، ج. 1، 277).

از او اثری در ایران ترجمه و منتشر نشده‌است.

1. گروه مؤلّفان و مترجمان (1386)، فرهنگ خاورشناسان: زندگی‌نامه و کتاب‌شناسی ایران‌شناسان و اسلام‌شناسان، ج. 3، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. 2. نیک‌بین، نصرالله (1380)، فرهنگ جامع خاورشناسان مشهور و مسافران به مشرق زمین، ج. 1، تهران: آرون. 3. شاهپور شهبازی، علیرضا (1386)، راهنمای جامع پاسارگاد، شیراز: بنیاد فارس‌شناسی. 4. استروناخ، دیوید David Brian Stronach (1379)، پاسارگاد: گزارشی از کاوش‌های انجام‌شده توسّط مؤسّسۀ مطالعات ایرانی بریتانیا (از سال 1961م. تا 1963م.)، ترجمۀ حمید خطیب شهیدی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه).

سیّد محمّد قدسی

شهریور 1398ش.