ایرانشناسی: شهرهای ایران باستان
- تاریخ انتشار:
در قرن 19م. (در 1814م.) دانشگاه ملی تاراس شفچنکو (Київський національний університет імені Тараса Шевченка, Taras Shevchenko National University) تأسیس شد و در آن آموزش زبانهای شرقی راهاندازی گردید. بخش زبان و ادبیات فارسی از سال 1992م. کار خود را آغاز کرد. دانشگاه دیگری که در اوکراین به تدریس زبان فارسی پرداخت، دانشگاه ملی زبانشناسی کیف (Київський національний лінгвістичний університет, Kyiv National Linguistic University) است که در سال 1992م. بنیان گذاشته شد و آغاز کار گروه زبان فارسی آن در سال 1997م. صورت گرفت. در شهرهایی مانند لووف (Lviv)، سیمفروپل(Simferopol) و ادسا (Odesa) نیز مراکز دانشگاهی و آموزش عالی به تدریس زبان فارسی میپردازند و در میان آنها باید از دانشگاه ایوان فرانکو (Львівський університет, Ivan Franko University) در شهر لووف و دانشگاه ملی تاوریدا (Таврійський національний університет імені В.І. Вернадського (ТНУ), Taurida University) در سیمفروپل یاد کرد که رشته زبان و ادبیات فارسی را راهاندازی کردهاند (اسزوفلادا، ۱۴۰۱ش.). همچنین ایرانشناسی در دانشگاه کیف بهعنوان رشتة مستقلی به فعالیت پرداخته است.
اشکانیان
پس از هخامنشیان، اشکانیان بر ایران حاکم شدند و نزدیک به ۴۷۰ سال بر بیش از نیمی از آسیا حکومت کردند. پهناوری دولت اشکانی در دورۀ اقتدارش از رود فرات (Euphrates) تا هندوکش (Hindu Kush) و از کوههای قفقاز (Caucasus Mountains) تا خلیج فارس را شامل میشد. در این دوره اسکندر مقدونی (Alexander the Great) به ایران حمله کرده بود و شهرهای ایران نیز دستخوش تغییراتی از سوی یونانیها شده بود. در دورۀ اشکانیان سیاست تازۀ شهرسازی، ایجاد شهرهایی مشابه شهرهای یونانی و اتّکا به شهر و بازرگانی رواج فراوان گرفت. در این میان از یکسو شهرهای یونانیوار، رفتهرفته استقلال خود را از دست دادند و از سوی دیگر شهرسازی بهدست فرمانروایان بهصورت یک سنّت درآمد. فقر منابع و قلّت مآخذ اجازه نمیدهد تا نظام داخلی پارت (اشکانی) تا اندازهای که ضرورت ایجاب میکند، مورد پژوهش و بررسی قرار گیرد. یکی از برجستهترین مورّخان تاریخ ایران تروگ پمپهای (Trogus Pompeii) یا تروگوس پومپیوس (Gnaeus Pompeius Trogus) بهدرستی دورۀ پارتیان (اشکانیان) را دورۀ تاریک نامید؛ امّا از اسناد اندکی که دربارۀ این دوران از تاریخ ایران باقی ماندهاست معلوم است که تعداد شهرهای آن زمان به یازده عدد میرسد. اسامی برخی از آنان عبارتند از عشقآباد (Ashgabat)، بحرین (Bahrain)، دامغان (Damghan)، هران، نسا (Nessa)، تیس (Tis)، تیسفون (Tisophon) و شوش (Susa). این شهرها از نظام اجتماعی و شهریِ پیشرفتهای برخوردار بودند. اشکانیان تحت تأثیر فرهنگ یونانیان قرار داشتند و به آنها علاقه نشان میدادند؛ بهگونهای که حتی بر روی سکههای خود واژههای یونانی را درج میکردند. جهتگیری کلّی سیاست دولت پارت (اشکانیان) در قبال شهرها، تلاش در طریق تابعیت شهرها از شاه بود. تمامی امور توسط شاه حلّ و فصل میشد و شاه هم این کار را بهخوبی انجام میداد. منابع و مآخذ درمورد اشکانیان بسیار کم است؛ امّا در خرابههای شهر شوش کتیبهای کشف شد که متن نامهای است از سوی پادشاه به مردم. این نامه توسّط فرانس کومون (Franz Cumont) مورّخ و کتیبهشناس بلژیکی در سال ۱۹۳۹م. بررسی و منتشر شد. در این نامه اردوان شاه انتخاب مجدّد مسئولان شایسته را برای ادارۀ شهرها مورد تأیید قرار میدهد، امّا قانون انتخاب پیدرپی مسئولان را ملغی میکند. نامه، حاوی مطالب جالبی است که نقش مجمع مردمی را روشنتر میسازد. شهرها در عین حال که تابع نظر شاه بودند امّا خودمختاری و استقلال نیز داشتند.
شهر سوخته با قدمت بیش از 5000 هزار سال، شهر باستانی شگفتانگیز ایران است که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیدهاست. این شهر اسرار ناشناختۀ بسیاری در خود نهفته دارد از جمله کشف نخستین چشم مصنوعی جهان و جمجمهای جرّاحیشده در این کهنشهر.
ساسانیان که آخرین دوران پادشاهی ایران قبل از حملۀ اعراب به ایران بودند، بهمدّت ۴۲۷ سال از سال ۲۲۴م. تا ۶۵۱م. بر سرزمین وسیعی حکمرانی کردند. پایتخت ایران در این دوره، شهر تیسفون در نزدیکی بغداد در عراق امروزی بود. در این دوره، شهرها از شالودههای اساسی اجتماعی و سیاسی بهشمار میآمدند. هم شهرهای بسیار بهوجود آمدند و هم شهرهای کهن رونق بسیار یافتند. منابع تاریخی نشان میدهند که نخستین پادشاهان ساسانی از بنیانگذاران بزرگ شهرها بودند. در فهرستی که از پایتختهای ایالتی در زمان ساسانیان در دست است از ۱۰۴ شهر نام برده شدهاست. شهرها تحت تسلّط کامل دولت مرکزی و پادشاه قرار داشتند و بهصورت دستنشاندگان او درآمدند. در این دوره، شهرسازی ساسانیان در همه جا کم و بیش یکسان بود و معتقد بودند که جهان چهار بخش دارد و شهرها باید طوری ساخته شوند که به چهار سوی جهان گشوده شوند. بافت اکثر شهرهای دورۀ ساسانی بهصورت شطرنجی بود و تا حدّ زیادی متأثّر از وضع طبیعی زمین بود.
فردوسی در شاهنامه، شرح شهرسازی اردشیر بابکان (Ardeshir Babkan)را اینگونه گزارش دادهاست:
برآمد چهل سال و بر سر دو ماه
هوا خوشگسار و به زیر آب خوش
به گیتی مرا شارستانست شش
کزو بر سوی پارس کردم گذر
چو رام اردشیرست شهری دگر
پر از باغ و پر گلشن و آبگیر
دگر شارستان برکۀ اردشیر
برخی از مشهورترین شهرهای دوران ساسانی عبارتند از فیروزآباد (Firozabad)، ریشهر (The city of Rey)، رامهرمز (Ramhormoz)، سوقالاهواز (souqalahwaz)، میشان (Mishan)، بصره (Basrah)، بهرسیر (Bahorasir)، موصل (Mosul)، بردسیر (Bardsir)، مدینة الخط (Medina of the Line)، جندیشاپور (Gandhishapur)، نیشابور (Neyshabur)، انبار (Anbar)، شوش، قزوین (Qazvin)، ابهر (Abhar)، اردبیل (Ardabil)، کامفیروز (Kamfiruz) و سامره (Samaria).
در ادامه توجّه شما را به برخی از نکات خواندنی و مهم دربارۀ شهرهای باستانی ایران جلب میکنیم:
شوش
شوش یکی از قدیمیترین شهرهای جهان است. باستانشناسان دریافتند که این منطقه در ۹۰۰۰ سال پیش از میلاد محلّ سکونت کشاورزان بوده و اکنون بهصورت تپّههای گوناگون باستانی کشف شدهاست. شوش پایتخت کهن امپراتوری عیلام و مرکز شکوه و اقتدار شاهان هخامنشی بهشمار میآمد. واحد اداری مرکزی امپراتوری ساسانی، ایالت یا شهر بود که خود به نواحی یا حوزههایی تقسیم میشد و بعدها به شهرهای امروزی نیز اطلاق گردید که شوش یکی از این شهرها بود. شوش همیشه برای باستانشناسان و ایرانشناسانی چون گیرشمن (Roman Ghirshman)، مارسل اوگوست دیولافوا (Marcel-Auguste Dieulafoy) و همسرش مادام ژان دیولافوا (Jane Dieulafoy)، ژان پرو (Jean Perrot)، ژاک دو مورگان (Jacques de Morgan)، یوزف ویزههوفر (Josef Wiesehöfer) محلّی برای تحقیق و پژوهش بودهاست. این شهر به ثبت جهانی رسیدهاست.
شهر سوخته
شهر سوخته با قدمت بیش از 5000 هزار سال، شهر باستانی شگفتانگیز ایران است که در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیدهاست. این شهر اسرار ناشناختۀ بسیاری در خود نهفته دارد از جمله کشف نخستین چشم مصنوعی جهان و جمجمهای جرّاحیشده در این کهنشهر. شهر سوخته در ۵۶ کیلومتری زابل در استان سیستان و بلوچستان و در حاشیۀ جادۀ زابل- زاهدان واقع شدهاست.
کلنل چارلز ادوارد بییت (Charles E Beatty) یکی از مأموران نظامی بریتانیا و از نخستین کسانی است که در دورۀ قاجار و پس از بازدید از سیستان به این محوطه اشاره کرد. او نخستین کسی است که در خاطراتش این محوطه را شهر سوخته نامید و تصوّر کرده بود که خاکسترهای بازمانده در اطراف تپّه بهدلیل رخ دادن یک آتشسوزی است. پس از او سر اورل اشتین (Aurel Stein) با بازدید از این محوطه در سال ۱۹۳۷م. اطّلاعات سودمندی درخصوص آن بیان کرد. سپس شهر سوخته توسّط باستانشناسان ایتالیایی به سرپرستی مارتیسو توزی (Maurizio Tosi) از سال ۱۳۴۶ش. تا ۱۳۵۷ش. مورد بررسی و کاوش قرار گرفت. پس از آن سازمان میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری سیستان تا به امروز مسئولیّت کاوشگری در این تپّه را به عهده داشتهاست.
بیشاپور
بیشاپور (Bishapur) یکی از شهرهای باستانی ایران در بخش مرکزی کازرون (Kazerun) و در استان فارس است که در زمان ساسانیان ساخته شدهاست و امروزه ویرانههای آن بر جای ماندهاست. این شهر در چهارم تیرماه 1397ش. به ثبت نهایی در میراث جهانی یونسکو در اجلاس بحرین رسید. در بین سالهای ۱۳۱۹– ۱۳۱۴ شمسی برای نخستینبار رومن گیرشمن (Roman Ghirshman) و نمایندگان اعزامی از موزۀ لوور (Louvre Museum)، اقدام به کاوش باستانشناسی در این شهر تاریخی کردند. شهر بیشاپور از دو بخش اصلی تشکیل شدهاست: 1) ارگ سلطنتی که شامل آثار شاخصی مانند معبد آناهیتا، تالار تشریفات شاپور، ایوان موزاییک، کاخ به والرین است و 2) منطقۀ عامّهنشین که شامل خانههای مسکونی، گرمابه، کاروانسرا و بازار است. بیشاپور دارای یک هستۀ مرکزی و کانون اصلی است که مقرّ درباریان بهحساب میآمده و در جبهۀ شمال شرقی شهر قرار داشتهاست و به احتمال بسیار شاخههایی از حصار شهر نیز آنجا را محصور میکرده و به آن، صورتی مستقل و جدا از سایر الحاقات میداده است. تالبوت رایس (Talbot Rice) اوّلین کروکی تهیّهشده از شکل کلّی شهر را در گزارشی به سال 1935م. به چاپ رساند؛ امّا اوّلین نقشۀ دقیق بیشاپور بهدست معمار گروه گیرشمن، آندره هاردی (Andre Hardy) ترسیم شد.
نویسنده: معصومه موسویان
مشخصات و لینک دانلود مقاله
