1849م. - 1920م.

پیتسی از سنین نوجوانی علاقۀ خود را به فراگیری زبان­‌های شرقی بروز داد و در مقطع دبیرستان با تشویق معلّم زبان لاتین و یونانی­ خود به یادگیری زبان سانسکریت و مطالعه پیرامون آن پرداخت. وی با ورود به دانشگاه پیسا (پیزا) (University of Pisa) تحصیلات خود را در رشتۀ ادبیّات ایتالیایی ادامه داد و در سال 1871م. از این دانشگاه فارغ ­التّحصیل شد (فرهنگ خاور­شناسان، 1386، ج. 3، 273). در دورۀ دانشجویی علاوه‌بر آموختن ادبیّات و زبان ایتالیایی، به مطالعۀ زبان‌های سامی، فارسی و سانسکریت هم مشغول بود. پس از فراغت از تحصیل به‌عنوان معلّم ادبیّات در زادگاهش مشغول به تدریس شد امّا اشتیاق خود به شرق‌شناسی به‌ویژه زبان‌های ایرانی را از یاد نبرد. پیتسی از سال 1880م. تا 1885م. مدرّس زبان‌­های ایرانی در مؤسسۀ سلطنتی مطالعات عالی  (Royal Institute of Higher Studies) بود (همان). از سال 1885م. تدریس در دانشگاه تورین (University of Turin) را آغاز کرد (دانش‌نامۀ دانش­‌گستر، 1389، ج. 5، 488). وی از سال 1885م. تا 1899م. به‌مدّت پانزده سال استاد زبان‌های هند و اروپایی و از سال 1899م. استاد زبان فارسی در همین دانشگاه بوده‌است (فرهنگ خاورشناسان، 1386، ج. 3، 273). وی تنها کسی بود که تا سال1957م. کرسی استادی درسی با محوریّت موضوعی ایران را در دانشگاه‌­های ایتالیا بر عهده داشت و این امر نشان‌دهندۀ اهمیّت تدریس و دانش وی می‌باشد (متّی و کدّی، 1371، 146).

ایتالو پیتسی به زبان‌­های فارسی، عربی و سانسکریت تسلّط کامل داشت و پیرامون هر یک از آن‌ها به پژوهش و تحقیق می‌پرداخت (دانش‌نامۀ دانش‌­گستر، 1389، ج. 5، 488). یکی از اصلی‌­ترین زمینه­‌های تحقیقاتی او انجام پژوهش‌هایی پیرامون زبان‌های ایرانی از جمله اوستایی، پهلوی و فارسی بود. تاریخ شعر فارسی و حماسه‌­سرایی و شاهنامه‌پژوهی از دیگر موضوعاتی بود که این پژوهش­گر ایتالیایی در آن به تحقیق و اثرآفرینی مشغول بود (فرهنگ خاورشناسان، 1386، ج. 3، 273). دو امر در هدایت پیتسی به‌سمت مطالعات ایران‌شناسی و شاهنامه‌پژوهی تأثیر مهّمی داشت؛ یکی وجود مجموعه‌­ای ارزشمند ولی کوچک از کتاب­‌ها و نسخه­‌های فارسی در کتابخانۀ سلطنتی  (Biblioteca Reale) شهر تورین بود و دیگری مطالعۀ ترجمۀ فرانسوی شاهنامۀ فردوسی اثر ژول مول (Jules Mohl) که در ایّام دانشجویی وی منتشر می­‌شد و توجّهات زیادی را به‌سوی خود جلب کرده بود. از این‌رو، پیتسی مطالعات ایران‌­شناسی را با شاهنامه‌پژوهی و از دوران دانشجویی خود آغاز کرد (دانش‌نامۀ زبان و ادب فارسی، 1386، ج. 2، 147). این محقّق توانا شیوۀ خاص خود را برای انتشار متون و ترجمۀ آثار فارسی به ایتالیایی داشت. این امر را نتیجۀ اشتیاق وی به گستراندن متون شرقی در میان مردمِ بافرهنگ طبقۀ متوسّط دانسته‌­اند. او حدود پنجاه سال در زمینۀ شرق­‌شناسی به‌طور عام مطالعه کرد و به‌طور خاص به مطالعات ایران‌شناسی، زبان و ادبیّات فارسی و ترجمۀ متون فارسی پرداخت (متّی و کدّی، 1371، 142). پیتسی نگاه خاصّی به ادبیّات و اشعار حماسی ایرانی داشت و حماسه‌های ایرانی را دارای نگاهی ملّی­‌گرایانه دربرابر نفوذ و چیرگی اعراب مسلمان می‌دانست (میراحمدی، 1393، 32). از لحاظ تأثیرگذاری، پیتسی را یکی از پیشگامان ایتالیایی ایران­‌شناسی جدید برشمرده‌­اند که با تربیت شاگردان زبده به حفظ موقعیّت ایتالیا در عرصۀ مطالعات ایران‌شناسانه کمک کرد. ویتوریو روگارلی (Vittorio Rugarli)، داماد وی که در زمینۀ بعضی آثار حماسی ایرانی تحقیق می­‌کرد و کارلو آلفونسو نالّینو (Carlo Alfonso Nallino) که گرایش به مطالعات عربی- اسلامی داشت دو نمونه از شاگردان مطرح پیتسی می‌­باشند (دانش‌نامۀ زبان و ادب فارسی، 1386، 149). پیتسی در جوامع علمی- پژوهشی مختلفی عضو بود که آکادمی علم و ادب تورین  (Accademia delle scienze di Torino) از جملۀ آن‌­ها محسوب می­‌شود (دایرة‌المعارف فارسی، 1383، ج. 1، 575).

بیشتر نوشته‌ها و پژوهش­‌های ایتالو پیتسی با محوریّت زبان و ادبیّات فارسی بوده‌است و افزون بر این در حوزه‌هایی نظیر زبان و ادبیّات عربی و سانسکریت هم تحقیق کرده‌است. مطالعات متفرّقه‌ای پیرامون شرق‌شناسی نیز داشته‌است. شوربختانه هیچ­‌کدام از آثار او به فارسی ترجمه نشده‌اند. یکی از اصلی­‌ترین فعالیّت‌های پیتسی شاهنامه­‌پژوهی بوده‌است. او در دوران دانشجویی و در نوزده‌سالگی نخستین اثر خود را در این زمینه  با نام رستم و اکوان (Rustem e Akvân) منتشر کرد. چهار سال بعد نیز مقالۀ مفصّلی را با عنوان داستان سهراب از شاهنامۀ فردوسی (Episodio del Shahnameh di Firdusi) به نگارش درآورد و در سال 1877م. کتاب داستان‌های حماسی از شاهنامۀ فردوسی (Racconti Epici del Libro dei Re di Firdusi) را به چاپ رسانید امّا بدون شک مهم‌ترین اثر این پژوهشگر توانا، ترجمۀ منظوم شاهنامه فردوسی بوده‌است. وی از حدود سال 1870م. تصمیم به ترجمۀ شاهنامه به زبان ایتالیایی گرفت. وقتی این تصمیم خود را آشکار کرد، با تردیدهای جدّی عدّه­‌ای از محقّقان روبه‌رو شد که انجام این امر را غیر­ممکن می‌­دانستند (دانش‌نامۀ زبان و ادب فارسی، 1386، 147) ولی پیتسی با پشتکاری مثال‌­زدنی به این امر همّت گماشت­ و توانست در طی هجده ­سال تلاش، هشت جلد از این ترجمه را با عنوان شاهنامۀ فردوسی (Il Libro dei Re) منتشر کند. این هشت جلد بین سال‌های 1886م. تا 1888م. به چاپ رسید (فرهنگ خاورشناسان، 1386، 274). پیتسی در ترجمۀ شاهنامۀ فردوسی بدین ­گونه عمل کرد که آن را به‌طور کامل و در قطعاتی یازده‌هجایی به نظم درآورد. این کار وی حقیقتاً با مهارتی بالا و به‌صورتی هنرمندانه روی داده‌است (متّی و کدّی، 1371، 146). یکی دیگر از کارهای مطرح پیتسی در حوزۀ شاهنامه‌­پژوهی، کتاب حماسۀ ایرانی شاهنامۀ فردوسی  (Epopea Persiana. Il libro dei Re di Firdusi) است. این کتاب مقدّمه‌­ای بر ترجمۀ شاهنامه است که بین ایران­‌دوستانِ ادیب هم مورد توجه قرار گرفته‌است. محتوای این کتاب به دو بخش تقسیم می­‌شود؛ بخش اوّل به توضیحاتی درمورد حماسه، بنیادهای افسانه‌ای، اسطوره‌­ای و تاریخی شاهنامه و نظراتی دربارۀ ایران و توران اختصاص دارد؛ بخش دوم آن دربارۀ قهرمانان و پهلوانان شاهنامه است و اخلاق و زندگی و منش آنان را بررسی می‌کند (دانش‌نامۀ زبان و ادب فارسی، 1386، 148). پیتسی درمورد بعضی از شعرای فارسی‌زبان و کتاب­‌هایشان نیز پژوهش‌هایی داشته‌است. او مقاله‌­ای درمورد سعدی نوشته‌است. در سال1917م. نیز گلستان سعدی را با نام گلستان سعدی (Roseto di Saadi) ترجمه و چاپ کرد. وی درمورد خیّام هم پژوهشی انجام داد و بعضی از اشعارش را هم ترجمه کرد. مقالۀ مرزبان‌نامه هم تحقیق او پیرامون کتابی به همین نام اثر مرزبان بن رستم می­‌باشد (همان). اثر تاریخ شعر فارسی (Storia della Poesia Persiana) ازجمله کتاب‌های گران‌بهای پیتسی است که دربردارندۀ گزیده‌هایی ترجمه‌شده از اشعار فارسی و مشتمل بر توضیحاتی دربارۀ ادبیّات تطبیقی است. البتّه باید یادآور شد که اشعار منتخب پیتسی مربوط به دوران کلاسیک ادبیّات فارسی است و عبدالرّحمان جامی آخرین شاعری است که پیتسی در کتابش از او اشعاری را آورده و وی را آخرین شاعرِ قابل ذکر ایرانی در دوران کلاسیک می‌داند. این اثر در دو جلد و در سال 1894م. منتشر شده‌است (متّی و کدّی، 1371، 143). پیتسی در حوزۀ ادبیّات تطبیقی هم دستی بر آتش داشت. وی کتاب خاستگاه ایرانی داستان تریسترم و ایزالده (تریستان و ایزولت) (L'Origine Persiano del Romanzo di Tristano e Isotta) را در سال1911م. به انتشار درآورد. او در این کتاب به بعضی بحث­‌ها پیرامون این‌که رمان اروپایی تریستان و ایزولت (Tristan and Iseult) از داستان ویس و رامین اثر فخرالدّین اسعد گرگانی گرته‌­برداری شده‌است، پرداخت. بعضی از محقّقان اروپایی نظر پیتسی در این کتاب را بیان کرده و مورد بحث و بررسی قرار داده‌اند (دانش‌نامۀ زبان و ادب فارسی، 1386، 148). این پژوهشگر ایتالیایی در زمینۀ زبان و ادبیّات ایران باستان هم به تحقیق مشغول بوده‌است. کتاب دستور زبان مقدّماتی ایران باستان (زند و فارسی باستان) Grammatica Elementare dell'Antico Iranico) (Zendo e Persiano Antico)) که در سال1897م. به چاپ رسید از جملۀ این تحقیقات می­‌باشد. او هم‌چنین بخش‌هایی از کتاب اوستا را ترجمه کرد و نوشته‎‌هایی دربارۀ اِستِر Esther، ملکۀ خشایارشاه هخامنشی، به نگارش درآورد که واژگان فارسی در کتاب استر (Voci Persiane nel Libro d'Ester) یکی از آن‌ها است (همان). در ذیل برخی دیگر از آثار ایتالو پیتسی نام برده می‌شود:

1. پهلوانان شاهنامۀ فردوسی (Gli Eroi del Libro dei Re di Firdusi)
2. راهنمای زبان فارسی: دستور زبان، برگزیده‌های ادبی، واژگان (Manuele della Lingua Persiana. Grammatica, antologia, vocabolario)
3. تشتريشت: نیایشی مذهبی در تشتر کتاب اوستا (Tistar-Yasht, L'inno a Tistrya nell' Avesta)
4. اثر سیاسی و مدنی یک شاهزادۀ ایران باستان (L'Opera Politica e Civile di Un Antico Principe Persiano)
5. اشعار زرتشت (Lyra Zarathustrica)
6. گل‌های مشرق­‌زمین (Fiori d'Oriente)
7. ادبیّات عرب (Letteratura Araba)
8. شباهت و ارتباط میان شعر فارسی و ما در سده­‌های میانه (Le Somiglianze e le Relazioni Fra la Po Persiana e la Nestra del Medio Evo)
9. گفتاری از بهارتی- ­هری (Sentenze di Bharti-Hari)
10. منتخبات فارسی با خلاصه‌ای از دستور زبان و یک واژه‌­نامه (Chrestomathie persane avec un abrégé de la grammaire et un dictionnaire)
11. دست­‌نویس قدیمی فارسی در کتابخانۀ مدیچئو- لارنتسیانا (Di un Codice Persiano della Reale Biblioteca Mediceo-Laurenziana)
12. برابرهای هند و ایرانی (Paralleli Indo-Iranici)
13. مطالعات ایران‌­شناسی در ایتالیا (Gli Studi Iranici in Italia)

اثری از وی در ایران ترجمه و منتشر نشده است.

1- ایسنا

سیّد محمّد قدسی

مهر 1398ش.