سعدی و ایرانشناسی (Saadi Shirazi)
- تاریخ انتشار:
سعدی چه کسی است؟
لقب او مصلح‌الدّین و تخلّص وی سعدی بوده‌است. پدرش از ملازمان دربار اتابک سعد زنگی بود و بدین مناسبت تخلّصش را سعدی نهاد. سال ولادت او 1210م. و تاریخ وفات وی را 1291 یا 1292م. می‌دانند[1].
جایگاه سعدی در ادبیات
به عقیدۀ صاحب‌‌نظران، کاخ ادب فارسی چهار رکن دارد: فردوسی، مولوی، سعدی و حافظ. اگر دانشمندی را مجبور کنند که به‌تنهایی مسافرت کند یا در گوشۀ عزلت اقامت جوید و او را مخیّر کنند که از آثار این چهار شاعر یکی را برگزیند، بی‌شک کلیّات سعدی را اختیار خواهد کرد زیرا این کتاب مقدّس از نظر تنوّع موضوع و قالب الفاظ و هم‌آغوشی پند و مطایبه رجحانی خاص دارد. هم مشتمل بر نثری بدیع چون گلستان است هم اوزان اشعارش مختلف است و هم به زبان عرب، قصاید و ملمّعات دارد و چنین کتابی با این‌همه زیبایی و تمامی امکان ندارد موجب ملالت گردد، گرچه سال‌ها مکرّر بر مکرّر خوانده شود.
درست است که فردوسی از نظم، کاخی پی افکنده است که از باد و باران گزندی نمی‌یابد و مولوی عارفان مستعد را از خود بی‌خود می‌کند و حافظ انسان را در آسمان‌ها سیر می‌دهد امّا
همه گویند و سخن گفتن سعدی دگر است
همه دانند مزامیر نه هم‌چون داوود[2]
زندگی سعدی
بر طبق نظر کارل هرمان اِیتِ (Carl Hermann Ethé) زندگی سعدی به سه دوره تقسیم میشود:
- مرحلۀ تحصیل که تا سال 623ق. (1226م.) ادامه یافته و اکثر در بغداد بوده‌است. در اثنای این مرحله نیز چنان‌که از حکایتی در باب پنجم گلستان استنباط میشود، سفری دراز به کاشغر کرده‌است. سعدی هنگامی‌که در بغداد بود تحت تأثیر صوفی نامدار شیخ شهاب‌الدّین سهروردی قرار گرفت که از زهد عمیق و عشق فداکارانه‌اش نسبت‌به هم‌نوع در یکی از حکایات بوستان یاد می‌کند.
- مرحلۀ دوّم که دوران سفرهای فراوان اوست به گفتۀ هرمان ایتِ از 623ق. (1226م.) آغاز شد و در این سال اوضاع آشفتۀ فارس او را به تَرک شیراز (که از بغداد به آن‌جا برگشته بود) ناگزیر کرد و نزدیک سی سال تا 654ق. (1256م.) در این سوی و آن‌سوی سرزمین‌های اسلامی، از هند در شرق تا شام و حجاز در غرب سیاحت کرد.
- مرحلۀ سوم بازگشت سعدی به موطنش، شیراز، است که در اشعار خود به آن اشاره می‌کند و در 653 ق. (1256م.) صورت گرفته‌است. بازگشت سعدی شروع سومین مرحلۀ زندگی اوست؛ یعنی عصری که فعّالیّت مهم ادبی‌اش آغاز شد. یک سال پس از بازگشتش در 655ق. (1257م.) منظومۀ مثنوی معروفش بوستان را و سال بعد گلستان را که مجموعه‌ای است از حکایات مأخوذ از گنجینۀ سرشار مشاهدات و تجارب، با گنجاندن نتایج و نصایحی براساس عقل دنیوی تألیف کرد[3]
ایران‌شناسان و سعدی
شاید دیرینه‌ترین آشنایی ایران‌شناسان با آثار ادبی زبان فارسی با ورود مبلّغان مسیحی به مشرق‌زمین و از جمله در عصر صفوی به ایران آغاز شد. بدیهی است که نخستین گام درجهت آشنایی با فرهنگ و اندیشۀ ایرانیان آموزش زبان فارسی بود. در همین زمان نمایندگان سیاسی سرزمین‌های اروپایی و سیّاحان و تاجران نیز روانۀ ایران شدند. در طیّ سده‌ها روابط فرهنگی با اروپا، متفکّران آن سامان با اُدبا و شعرای بزرگ ایرانی آشنا شدند امّا روانی و شیوایی آثار سعدی موجب شد که به‌عنوان نخستین و برجسته‌ترین شاعر جهان در سراسر این کرۀ خاکی مورد توجّه و علاقۀ خاص و عام قرار گیرد و او را به‌عنوان شاعر همۀ انسان‌ها با هر زبان و فرهنگی معرّفی کنند.
تاریخچه بررسی آثار سعدی در مطالعات ایران شناسان
سعدی نخستین شاعر و ادیب ایرانی بود که توجّه ایران‌شناسان اروپا را به خود جلب کرد. در اوایل قرن هفدهم آندره دوریه (Andre du Ryer) گزیده‌ای از گلستان سعدی را در پاریس ترجمه کرد و بدین ترتیب، آشنایی مغرب‌زمین با فرهنگ عظیم ایرانی و ادبیّات فارسی آغاز شد. ژان شاردن (Jean Chardin) گوهرفروشی کنج‌کاو بود و در دربار صفوی از احترامی بسیار برخوردار بود. او در ۱۶۶۴م. و در عهد شاه عبّاس دوم به ایران آمد. شاردن در سیاحت‌نامه‌اش به شعر شاعرانی چون سعدی و حافظ و مولوی پرداخته‌است و ترجمۀ آزادی از بوستان سعدی را برای فرانسویان منتشر کرد. شارل دفرمری (Charles Defrémery) گلستان را در ۱۸۵۸م. همراه با یادداشت‌های تاریخی و جغرافیایی و بوستان را در ۱۸۵۹م. منتشر کرد. سپس چارلز باربیه دومنار (Charles Barbier de Meynard) در سال ۱۸۸۰م. ترجمه‌ای از بوستان سعدی را همراه با یادداشت‌هایی مفید ارائه کرد. دومنار بر آن بود که سعدی از جمله شاعرانی است که آثارش برای اروپاییان به‌خوبی قابل فهم و احساس است. بخشی از این امر به‌واسطۀ ذوق و شیوۀ خاص سعدی و لحن طنزآمیز او در بیان مفاسد اجتماع است[4].
سعدی از جمله شاعرانی است که آثارش برای اروپاییان به‌خوبی قابل فهم و احساس است. بخشی از این امر به‌واسطۀ ذوق و شیوۀ خاص سعدی و لحن طنزآمیز او در بیان مفاسد اجتماع است.
تاثیر سعدی بر شاعران و آثار ادبی جهان
هانری ماسه (Henry Moseh) ایران‌شناس نامدار نیز رسالۀ دکتری خود را با عنوان مطالعاتی دربارۀ سعدی به انجام رساند. این اثر بعدها توسّط غلام‌حسین یوسفی به فارسی ترجمه شد. هانری ماسه سعدی را معلّم اخلاق و متعلّق به همۀ انسان‌ها می‌داند. تقریباً غالب سیّاحانی که به ایران گام نهادند، از شاعران بلندپایۀ ایرانی نظیر سعدی یاد کردند و این سبب شد تا شاعران و متفکّران فرانسوی مانند ویکتور هوگو (Victor Hugo) از سفرۀ بی‌کران شعر فارسی بهره‌مند شوند. درواقع آثار سعدی در قرون ۱۸م. و ۱۹م. در اروپا اوج گرفت و به کمال شهرت خود رسید. ویکتور هوگو با تأثیر از سعدی مکتب رومانتیک را در فرانسه به اوج رساند. پس از آن، آلفرد دو موسه (Alfred de Musset) شاهکار ادبی خود را به نام سرگذشت سار سفید (Histoire d’un merle blanc)، (The White Blackbird) که تحت تأثیر سبک و زبان سعدی بود، منتشر کرد. ظاهراً جین لا فونتن (Jean de La Fontaine) برخی از داستان‌های سعدی را به نظم کشیده‌است. لوکنت دولیل (Leconte de Lisle) باتوجّه به گلستان و بوستان سعدی قطعه‌ای با نام گل‌های اصفهان سرود. ولتر (Voltaire) و بالزاک (Balzac) نیز تحت تأثیر سعدی بوده‌اند؛ به‌طوری‌که ولتر مقام والای سعدی را می‌ستاید و در داستان‌های خود از نام سعدی وام می‌گیرد.
سر ویلیام جونز (Sir. William Jones) انگلیسی در سال ۱۷۷۱م. دستور زبان فارسی را تألیف کرد و در آن نمونه‌ای از اشعار سعدی را آورد.
هانری ماسه سعدی را معلّم اخلاق و متعلّق به همۀ انسان‌ها می‌داند. تقریباً غالب سیّاحانی که به ایران گام نهادند، از شاعران بلندپایۀ ایرانی نظیر سعدی یاد کردند و این سبب شد تا شاعران و متفکّران فرانسوی مانند ویکتور هوگو (Victor Hugo) از سفرۀ بی‌کران شعر فارسی بهره‌مند شوند.
سعدی در روسیه
در سال ۱۷۹۶م. قطعاتی از گلستان سعدی توسط واسیلی واسیلیویچ کاندینسکی (Wassily Wassilyevich Kandinsky) شاعر دوران کاترین به روسی ترجمه شد. آثار سعدی بر نویسندگان و شاعران روس تأثیری شگرف داشت و از جمله الکساندر پوشکین (Alexander Sergeyevich Pushkin) شاعر نامدار روس شیفتۀ نوشته‌های سعدی بود و در آثار خود از او یاد کرده‌است. افزون‌بر این، ایوان الکسیویچ بونین (Ivan Alekseevich Bunin) دیگر نویسندۀ سرشناس روسیه است که هم‌چون سعدی بسیار اهل سفر بوده و در آفاق و انفس سیر نموده‌است. او به‌شدّت تحت تأثیر سعدی بود و ویژگی‌های اخلاقی او را ستوده‌است.
سعدی در آلمان
در سال ۱۷۱۲م. انگلبرت کمپفر (Engelbert Kampfer) گلستان سعدی را به زبان آلمانی ترجمه کرد. پیش از این در سال ۱۶۵۴م. آدام اولئاریوس (Adam Olearius) گلستان را به آلماني ترجمه كرده بود. در پی آن فریدریش روکرت (Friedrich Ruckert) در سال ۱۸۸۲م. بوستان سعدی و در سال ۱۸۹۷م. اشعاری از گلستان را به آلمانی ترجمه کرد. کارل بروکِلمان (Karl Brockelmann) آلمانی در ۱۹۲۷م. اثری با عنوان سعدی منتشر ساخت. یوهان ولفگانگ فون گوته (Johann Wolfgang von Goethe) و راینر ماریا ریلکه (Rainer Maria Rilke) از شاعران بزرگ آلمان، سعدی را الهام‌بخش خود می‌دانستند و در آثار خود از او سخن گفته‌اند.
ترجمۀ آثار سعدی در ایتالیا، ژاپن و دیگر کشورهای جهان
در ایتالیا جیان روبرتو اسکارچیا (John Roberto Scarchia) در سال ۱۹۶۷م. سعدی را معرّفی کرد. در ژاپن، تسونئو کورویانگی گلستان و بوستان را به ژاپنی ترجمه کرد. پس از آن کاساما و ساوا در سال ۱۹۳۷م. و سپس کاتو و تاکاس نیز به ترجمۀ گلستان و بوستان سعدی پرداختند. در چین، وانگ جین جای در سال‌های ۱۹۳۷م. تا ۱۹۴۷م. ترجمه‌ای کامل از گلستان سعدی به‌دست داد. پس از آن جن جن دو در سال ۱۹۵۸م. ترجمۀ تازه‌ای از گلستان منتشر کرد. دانیل هوِیت (Daniel Horate) نیز در سال ۱۶۸۸م. بوستان سعدی را ترجمه و چاپ کرد. در لهستان نیز توجّه به آثار شیخ اجل سابقه‌ای دیرینه دارد. آلبرت کازیمیرسکی (Albert Kazimirski) فرانسوی ترجمه‌ای را از روی متن فارسی گلستان در سال ۱۸۷۶م. در پاریس چاپ کرد. سه سال بعد ساموئل اوتونیووسکی (Samuel Otwmovski) ترجمۀ دیگری از روی متن ترکی گلستان منتشر ساخت. وویچخ اسکالموفسکی (Wojciech Skalmowski) لهستانی در سال ۱۹۷۹م. یادداشت‌هایی دربارۀ غزلیّات سعدی و حافظ فراهم کرد. در جمهوری چک، یان ریپکا (Jan Rypka) مؤلّف سرشناس تاریخ ادبیّات فارسی بررسی ترجمۀ ترکی گلستان سعدی را به‌عنوان رسالۀ دکتری خود برگزید و از آن دفاع کرد. وی در سال ۱۹۵۹م. گلستان را به زبان چک ترجمه و چاپ کرد. تحقیق در باب سعدی را بعداً شاگرد او یرژی بچکا (Jiří Bečka) ادامه داد. در اتریش اسوالد اشپنگلر (Oswald Spengler) در سال ۱۸۵۱م. گلستان سعدی را همراه با اعراب‌گذاری متن فارسی منتشر کرد. در پی او اوتوو ملتسر (Otovo Meltzer) اشعار سعدی را همراه با شعر دیگر شاعران ایرانی ترجمه کرد. در یوگسلاوی، احمد سودی بوسنوی (Ahmed Sudi Bosnevi) افزون بر شرح دیوان حافظ شرحی نیز بر گلستان سعدی و شرح دیگری بر بوستان نوشت. این دو اثر اخیر در سال‌های ۱۸۶۹م. تا ۱۸۷۶م. منتشر شدند. دیگر ایران‌شناس این دیار شاکر سکریچ (Shaker Sikerich) نیز اثر دیگری با عنوان سودی، مفسّر گلستان سعدی تألیف و در ۱۹۵۰م. چاپ کرد. ترجمۀ آثار سعدی ایران‌شناسان رومانیایی را نیز تحت تأثیر قرار داد. پوپسکو کتاب گلستان را در ۱۹۰۵م. ترجمه و در رومانی چاپ کرد. سپس در سال ۱۹۵۹م. تا ۱۹۶۴م. گلستان سعدی به‌وسیلۀ گئورگه دان در همان‌جا منتشر شد. در مجارستان، ویلهلم باخر (Wilhelm Bacher) پژوهش‌هایی دربارۀ سعدی را به سال ۱۸۷۶م. ارائه کرد. جرج مایکل ویکنز (G.M. Wickens) که از ایران‌شناسان معاصر کانادایی است، افزون بر ترجمۀ اخلاق ناصری به ترجمۀ بوستان سعدی نیز پرداخته‌است[5].
باتوجه به اقبال سعدی در سایر کشورها افراد زیادی درمورد این شخصیّت بزرگ ادبی کشور ما دست به تحقیق و پژوهش زده‌اند که در این‌جا تنها به ذکر نام آنها اکتفا می‌کنیم:
کلمان امبو آوار (Clement Huart)، لویی آراگون (Louis Aragon)، پل فور (Paul Fort)، ادوارد ایستویک (Edward Eastwick)، ریچارد بورتن (Richard Burton)، الکساندر راجرز (Alexander Rogers)، ویلیام هوک مورلی (William Hook Morley)، جان تامسن پیلاتس (John Thompson Platts)، ادوین آرنولد (Edwin Arnold)، ولادیمیر مینورسکی (Vladimir Fedorovich Minorsky)، آرتور جان آربری (Arthur John Arberry)، بوریس دورن (Boris Dorn)، کنستانتین چایکین (Konstantin Chaykin)، يوگني ادواردويچ بهرتلس (Evgeny Edvardovich Berthels) و الکساندر شویتوف (Aleksandr Nikolayevich Shitov).
لغت‌نامه
اِعراب‌گذاری یا دیاکْ‌ریتیک (به فرانسوی: Diacritice): عبارت است از گلیف یا علامت‌هایی که بر جایی از حروف یا گلیف‌های پایه قرار می‌گیرد تا نحوهٔ تلفظ حرف یا به عبارت دیگر نحوۀ حرکت لب‌ها را تعیین کنند.
جمهوری چک: کشوری محصور در خشکی واقع در اروپای مرکزی، هم‌مرز با آلمان (شمال‌غربی)، لهستان (شمال‌شرقی)، اتریش (جنوب‌غربی) و اسلواکی (جنوب‌شرقی).
مخیّر: آزاد، صاحب اختیار، مختار.
مطایبه: خوش‌طبعی، شوخی، ظرافت.
ملمّع: الوان، رنگارنگ.
کاشغر: از شهرهای کهن چین در نزدیکی راه ابریشم.
نویسنده: دکتر لیا عرفانی
ویراستار: دکتر نیکو تفرّدی
یادداشت
[1]https://en.wikipedia.org/wiki/Saadi_Shirazi
[2] یغمایی، حبیب، (خرداد 1350ش.)، سعدی شیرازی، مجلّۀ یغما، شمارۀ مسلسل 273، سال 24، شمارۀ سوم. موجود در کانال پرتال جامع علوم انسانی به آدرس: http://ensani.ir/file/download/article/20120509085354-4048-1808.pdf
[3] . براون، إدوارد، (1366ش.)، تاریخ ادبیات ایران از فردوسی تا سعدی، ترجمۀ غلام‌حسین صدری افشار، چاپ سوم، تهران: انتشارات مروارید، جلد دوّم، صص. 209- 221. موجود در پرتال جامع علوم انسانی به آدرس:
http://ensani.ir/file/download/article/20140112142944-9896-8.pdf
[4] . سعدی و ایران‌شناسان، محمود جعفری دهقی، موجود در مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی به آدرس: https://www.cgie.org.ir/fa/news/221125
[5] . سعدی و ایران‌شناسان، محمود جعفری دهقی، موجود در مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی به آدرس: https://www.cgie.org.ir/fa/news/221125