1780م. – 1849م.

 موریّه در ازمیر، خاک عثمانی به دنیا آمد. پدرش در ترکیه تاجر بود. اما جیمز تحصیلات خود را در انگلستان گذراند سپس به ازمیر بازگشت. از 1799م. تا 1806م. نزد پدر به تجارت مشغول شد. در این سال‌ها زبان فارسی و ترکی را آموخت(فهیم کلامو دیگران،،1392،ص142).

موریّه در 1808م. منشی هارفورد جونز Harford Jones اولین وزیر مختار دولت بریتانیا در ایران شد و با او به ایران آمد. سال بعد موریّه، میرزا ابوالحسن خان شیرازی را در مقام سفیر ایران در بریتانیا به لندن همراهی کرد. همنشینی این دو با هم در نوشتن کتاب حاجی بابای اصفهانی تأثیر زیادی داشت. جیمز موریّه سال 1810م. با سرگور اوزلی Sir Gore Ousely اوّلین سفیر بریتانیا در ایران به تهران آمد. او تا 1816م. که ایران را ترک کرد، وزیرمختار بریتانیا در ایران بود(جوادی، 1345، 1026). وی بعد از بازگشتش به انگلستان چندین کتاب نوشت که معروف‌‌ترینش سرگذشت حاجی بابای اصفهانی است. داستان حاجی بابا تأثیر بزرگی در معرّفی ایرانیان در انگلستان داشت. سال‌ها به عنوان یک کتاب راهنما برای شناخت خصوصیّات این مملکت مطالعه می‌شد. لرد کرزن George Nathaniel Curzon در مقدّمه‌ای که بر حاجی بابا نوشت، آن را بهترین معرّف ایرانیان دانست(جوادی،1345، 19). منصفانه‌ترین داوری را ادوارد براون Edward Granville Browne ابراز کرد. براون معتقد بود چون جیمز موریّه با مأموران فاسد زمان فتحعلی شاه سروکار داشته، قهرمانان خود را از میان آن‌ها برگزیده است. سرهارد فورد جونز هم گفته است بیشتر معایب و مفاسدی که در این کتاب به ایرانی‌ها نسبت داده شده، ناشی از حکومت ایران است. مردم ایران ملکات و فضایل برجستۀ زیادی دارند که در توصیف نمی‌گنجد(مجلّۀ رشد آموزش تاریخ، 1396، 2). سفرنامه‌های جیمز موریّه در سال‌هاى 1812 و 1818م. چاپ شد. این آثار از منابع دست اول عصر فتحعلی شاه و شروع تغییرات اجتماعی و نظامی در ایران بر اساس تأثیر پذیری از اروپا است. در 1824م. از دل دو سفرنامۀ او رمان حاجی بابای اصفهانی متولّد شد. با استناد به دانشنامۀ ایرانیکا Encyclopædia Iranica ، این کتاب مشهورترین رمان شرقی به زبان انگلیسی است(ایرانیکا). این اثر اطلّاعات مهمّی دربارۀ تاریخ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران در نیمۀ اول قرن 19م./13ق. عرضه می‌کند. ادبیّات موریّه را ادبیّات استعماری می‌نامند. با اینکه هر دو سفر در زمان فتحعلی شاه 1250-1211ق./1834-1796م. واقع شده اما دو تصویر ارائه شده از ایران و ایرانیان در دو سفرنامه هیچ شباهتی با هم ندارند. ضعف حکومت قجری از طرفی و منافع استثمارجویانۀ انگلیسی‌ها از سوی دیگر در طرح متناقضی که موریّه از ایران و ایرانیان کشیده، موثّر واقع شده است(جوادی، 1345، 1027). موریّه پس از سرهار فورد جونز، که نخستین اروپایی کاشف شهر بیشاپور، پایتخت شاپور اوّل در کازرون بود، نخستین شرح دقیق از ویرانه‌های این شهر ساسانی را در دو سفر خود نوشت. وی تصاویر بقایای آثار و نقوش ساسانی برجای مانده در تنگ‌چوگان را تهیّه و توصیف کرد. کاوش‌های بعدی او در تخت جمشید بود. در آن جا موریّه ضمن حفّاری، پیکره‌های سالمی را از زیر خاک بیرون آورد. سپس به کشف کتیبۀ شاپور اوّل در غار حاجی‌آباد در مرودشت موفّق شد. بعد به پاسارگاد رفت و مقبرۀ کوروش اوّل موسوم به مقبرۀ مادر سلیمان را بررّسی کرد. در سال‌های 1809م.، 1812م. و 1813م. چندین بار از خرابه‌های ری کهن بازدید کرد. سپس به جست‌و‌جوی آثار باستانی در همدان پرداخت. نخستین کسی بود که نقشۀ کاخ بزرگی را به همراه عمارتی ستون‌دار شبیه به تخت جمشید در کنار آن کشف کرد. با مشاهداتش، بر علّت‌های یکی‌بودن محلّ همدان با اکباتان باستان، تأکید کرد. تا این زمان در میان هیئت‌های سیاسی بریتانیا، هیئت اوزلی بیشترین پژوهش‌گران تاریخ را داشت. بعضی از مجسّمه‌ها و نقش‌برجسته‌های سنگی را که از آپادانا خارج کردند، به موزۀ بریتانیا British Museum منتقل شد(طرفداری،1397، 67). مجتبی مینوی معتقد است که موریّه نویسندۀ اصلی حاجی بابا نیست. نویسندۀ مقالۀ حاجی بابا در دایرة‌المعارف فارسی با مینوی هم نظر است. آن‌ها موریّه را مترجم کتاب از فارسی به انگلیسی می‌دانند. پرویز ناتل خانلری هم موریّه را نویسندۀ اصلی حاجی‌ بابا نمی‌داند. بر خلاف صاحب نظران قبلی، جمال‌زاده که به کتاب حاجی بابای اصفهانی و ترجمۀ فارسی‌اش علاقمند بود، جیمز موریّه را نویسندۀ اثر مذکور می‌داند و دلایلی هم بر ادّعایش آورده است(آذرنگ، 1381،  46). با مقایسۀ کتاب داستان‌های آسیایی نوشته ژوزف آرتور دوگوبینو Joseph Arthur de Gobineau و سرگذشت حاجی بابای اصفهانی متوجّه می‌شویم، گوبینو(در زمان ناپلئون بناپارت سال 1277ق. به عنوان سفیر فرانسه به ایران آمد) با رویکردی مثبت به فرهنگ و جامعۀ‌ ایرانی نظر کرده ولی موریّه ایران را ناموزون و پلشت نشان داده است(فهیم کلام و دیگران، 1392، 157).

1. حاجی بابای اصفهانی
2. سفرنامه A Journey through Iran
3. سهراب یا گروگان(1832م.).
4. میرزا. 3 جلد(1841م.)

برای مطالعه بیشتر راجع به آثار او به این منبع مراجعه کنید:

http://www.worldcat.org/identities/lccn-n80-013276

شهناز خرسندذاکر

مرداد 1398 ش.