آنتوان سیلوستر دوساسی - Antoine Silvestre De Sacy

1758م. - 1838م.

از آن­‌جایی که والدین دوساسی علاقۀ وی را به زبان‌­آموزی دیدند، معلّمانی برای آموزش زبان‌های مختلف از جمله عبری، ترکی و فارسی برای وی استخدام کردند (نیک‌بین، 1380، ج. 1، 422). او پس از آن، آموختن زبان‌های دیگری از جمله عربی، آلمانی، انگلیسی و... را آغاز  کرد و هم‌زمان با این امر، برای امرار ­معاش به تحصیل در رشتۀ حقوق پرداخت (بدوی، 1377، 255). دوساسی پس از مدّتی به دوازده زبان شامل عبری، عربی، فارسی، ترکی، کُلدانی، پهلوی، انگلیسی، آلمانی، اسپانیولی و... مسلّط شد (نیک‌­بین، 1380، ج. 1، 423). وی از سال 1796م. به‌عنوان مدرّس زبان عربی در مدرسۀ ملّی زبان‌های ­زندۀ ­شرقی (Ecole Nationale des Langues Orientales Vivantes) برگزیده شد. سپس در سال 1804م. ابتدا به­‌عنوان دستیار مدرّس زبان‌های­ کهن فارسی و ترکی و پس از آن به‌عنوان مدرّس اصلی این دو زبان برگزیده شد (بدوی، 1377، 258-256). هم‌­چنین دوساسی در سال 1806م. به­‌عنوان معلّم زبان فارسی در کلژ دوفرانس (College De France) انتخاب شد و فعّالیّت خود را پی ­گرفت (دهخدا، 1377، ج. 9، 13296). وی در سال 1824م. به مدیریّت مدرسۀ ملّی زبان­‌های ­زندۀ ­شرقی (Institut national des langues et civilisations orientales) و در سال 1833م. به ریاست کالج دوفرانس (Collège de France) برگزیده ­شد (بدوی، 259).

دوساسی در مجامع و مؤسّسات علمی حضور گسترده‌ای داشت. وی در سال 1785م. به عضویّت آکادمی کتیبه‌ها و ادبیّات (Académie des inscriptions et belles-lettres) درآمد و تا پایان عمر، یعنی به مدّت 53 سال، در این سمت باقی­ ماند (بدوی، 255). وی عضو انجمن‌های علمی کشورهای دیگر نیز بود که از جملۀ آن‌ها می‌­توان به آکادمی علوم گوتینگن (Göttingen Academy of Sciences)، آکادمی علوم­ انسانی باواریایی (Bavarian Academy of Sciences and Humanities)، آکادمی سلطنتی علوم و ادبیات دانمارک (Royal Danish Academy of Sciences and Letters)، آکادمی علوم تورین (Academy of Sciences of Turin) و انجمن ­باستان­‌شناسی آمریکا (American Antiquarian Society) اشاره کرد. دوساسی افزون بر این‌ها، از اوّلین اعضای هیئت تحریریۀ مجلّۀ دانشمندان (Journal des Savants) بود و در سال 1822م.، با کمک آبل رموزا (Abel-Rémusat)، انجمن ­آسیایی (Societe Asiatique) را با مجلّۀ مخصوص آن بنیاد نهاد و به­‌عنوان اوّلین رئیس آن برگزیده شد (العقیقی، 61). هدف از تأسیس این انجمن، گردهم‌­آوری پژوهشگران و علاقه‌­مندان به مطالعات جوامع آسیایی و خاورمیانه‌­ای بود. این انجمن و انجمن‌های مشابه آن، علاوه‌بر تمرکز بر روی جوامع اسلامی آسیایی، مجری برگزاری نشست‌­ها و مجامع بین­‌المللی مهم شرق­‌شناسی و ایران و اسلام‌شناسی گشتند که خود موجب تخصّصی‌­تر شدن مطالعات در این حوزه­‌ها و پیشرفت کلّی شرق‌شناسی شد (همّتی گلیان، 1386، 104). سیلوستر دوساسی هم­‌چنین به پاس کوشش‌ها و خدماتش نشان‌های افتخاری نیز کسب کرد. او در سال 1813م. از سوی امپراتور ناپلئون بناپارت به لقب اشرافی بارون Baron مزیّن شد (العقیقی، 61). علاوه‌بر این، در سال 1837م از جانب حکومت وقت فرانسه به کسب نشان لژیون دونور (Legion de honneur) با درجۀ افسر بزرگ نائل آمد (بدوی، 260). در وصف استادی دوساسی در انشای زبان عربی ذکر واقعه­‌ای خالی از لطف نیست. دوساسی نگارش نامه‌ای به زبان عربی و از طرف ناپلئون بناپارت (Napoleon Bonaparte) را خطاب به بزرگان حجاز و مصر به عهده می‌­گیرد. با­ رسیدن نامه به دست مخاطبانش، آنان به صرافت پیدا ­کردن شخص عربی که این نامه را نگاشته‌است و در خدمت فرانسویان درآمده‌است، می‌اُفتند و به ­همین دلیل فردی را از میان خود به پاریس اعزام می‌کنند. این فرد اعزامی پس از مراحلی به خانۀ سیلوستر رهنمون می‌­شود و در آن­‌جا به­‌جای روبه‌رو­ شدن با فردی عرب، مردی اروپایی را پیش روی خود می‌بیند و حیرتش دوچندان می‌شود. دوساسی برای اطمینان آن فرد نامه‌ای فی‌البداهه به زبان عربی می‌نویسد و آن مرد را از صحّت انتساب نامه به خود مطمئن می‌کند (نیک­‌بین، 1380، 423 و424). در حوزۀ ایران‌شناسی، قطعاً مهم‌­ترین کار دوساسی تصحیح کتاب پند­نامۀ ­عطّار­ نیشابوری است. او با استفاده از نسخ خطّی متعدّد از این کتاب، به مقابله و تصحیح انتقادی آن‌­ها پرداخت و سپس متنی قابل اطمینان از آن به­ دست داد. محتویات کتاب پند­نامۀ وی در ابتدا شامل دو مقدّمه به زبان فارسی، سپس متن اصلی کتاب، پیشگفتار دوساسی به زبان فرانسوی و بعد از آن ترجمۀ فرانسوی مقدّمه‌ها ­و متن اصلی آن می‌­باشد. ضمن این­‌که پس از پایان هر فصل از کتاب، توضیحات و حواشی خود بر آن را عرضه ­کرده‌­است (عطّار نیشابوری، 1373، 10و12). دو مقدّمۀ فارسی در نخستین صفحات کتاب پند­نامه، گواهی تسلّط بی‌­اندازه و استثنایی وی بر زبان فارسی می‌­باشد (دهخدا، 1377، 13296). باید متذکر شد که دوساسی حدود سی سال قبل از انتشار این کتاب در سال 1819م.، ترجمۀ فرانسوی پندنامه را در مجموعه­‌ای به ­چاپ رسانده بود و در انتظار فرصتی بود تا روزی متن فارسیِ آن را همراه با توضیحات و تعلیقات مفصّل و جامع و اصلاحاتی چند بر ترجمۀ خود به چاپ برساند که این مهم در سال 1819م. به­ ثمر نشست (عطّار نیشابوری،1373، 13و14). وی در زمینۀ خوانش کتیبه‌های پهلوی ساسانی و نیز رمزگشایی از خطّ میخی نیز دستی بر آتش داشت. این دانشمند توانا، به کمک فرهنگ لغت پهلوی آنکتیل دوپرّون Anquetil-Duperron موفق شد کتیبه‌های ساسانی را ترجمه ­کند. این موفّقیّتِ شایان­ توجه، باعث افزایش اعتبار تحقیقات دوپرّون نیز شد (نیک­بین، 423). هم­‌چنین دوساسی با مطالعۀ عمیق نوشته­‌های اوژن بورنوف Eugène Burnouf  راز خواندن کتیبه­‌های میخی را کشف کرد. پروفسور هنینگ سال‌ها بعد در سخنانی، این کشف سیلوستر دوساسی را شاهکار نبوغ وی و قابل تحسین بسیار عنوان نمود (همان، 426 و 427). افزون­ بر­ این، وی کتابی با عنوان یادداشت­‌هایی دربارۀ آثار باستانی ­مختلف ایران (Mémoires sur diverses antiquités de la Perse) و نیز کتابی دیگر به نام ترجمۀ فرانسویِ بخش تاریخ ساسانیان از کتاب میرخواند (Une traduction de l'Histoire des Sassanides de Mirkhond) را در حوزۀ ایران باستان به انتشار درآورد. دوساسی در عرصه­‌های دیگری هم‌­چون زبان قبطی و کشف رمز خطّ تصویری یا هیروگلیف (Hieroglyph)  نیز به پژوهش پرداخته ­بود و در حوزۀ مذکور با فرانسوا شامپولیون (Jean-François Champollion)، مصر­شناس مشهور، همکاری می‌­کرد (همان، 423). یکی از اقدامات ارزندۀ دوساسی که نتیجۀ آثار و تدریس اوست، آشناسازی خیل عظیمی از دانش‌پژوهان اروپایی با فرهنگ و تمدّن اصیل ­اسلامی است. او با آثار خود باعث شد از بدبینی دانشمندان اروپایی نسبت‌به دین اسلام و فرهنگ شرق کاسته ­شود و این مهم از جمله ویژگی­‌های قابل ذکر درمورد آثار و منش این پژوهشگر فرانسوی است (همان، 425). دوساسی شاگردان زبده‌­ای به عرصۀ شرق‌شناسی معرّفی­ کرد که از جملۀ مشهورترین آن­‌ها می‌توان به ریچارد فلایشر(Richard Fleischer)، جوزف توسیانت رنو (Reinaud Toussaint Reinaud‌)، اتین کاترمر (Quatremere Etienne)، فرانسوا برنیه (Francois Bresnier)، یوهان کوزگارتن (Kosegarten Johann)، لوئی سدیو (Louis Pierre Eugène Amélie Sédillot) و وویشخ کازیمیرسکی (Albert Félix Ignace Kazimirski) اشاره کرد (بدوی، 263).

بیش­ترین درصد آثار دوساسی را مطالعات عربی- اسلامی تشکیل داده­‌است. وی پس از این‌که به‌عنوان مدرّس زبان عربی انتخاب شد، فعّالیّت خود را در این زمینه شدّت بخشید. طبق قانونِ پژوهشیِ آن زمان، آموزگاران مدرسۀ زبان‌های­ زندۀ ­شرقی می‌بایست نسبت‌به تدوین و نگارش کتب ­قواعد و دستور زبان در رشتۀ خود اقدام می‌کردند. از طرفی کتاب­‌های موجود در این زمینه نیز ناقص و کم‌کارآمد محسوب می‌­شدند. سیلوستر دوساسی کتاب­‌ها و مقالات زیادی به رشتۀ تحریر درآورد که به­ طرق مختلف می­‌توان آن­‌ها را دسته­‌بندی کرد؛ ازجمله: الف) نوشته­‌های مربوط به مطالعات عربی- اسلامی، ب) آثار مربوط به ایران‌شناسی و ج) تألیفاتی با موضوعات متفرقه.

1. الفیّه یا دانش دستور زبان عربی (Alfiyya ou la connaissance de la Grammaire Arabe)
2. کتاب المقامات­ حریری ( تصحیح و ترجمه) (Kitāb al-maqāmāt=Les séances de Hariri)
3. یادداشت­‌هایی دربارۀ اعراب پیش از حضرت محمّد (Mémoires sur l’histoire des Arabes avant Mahomet)
4. در بیان مذهب دَروزیان (L'expose de la Religion des Drusess)
5. تحقیق دربارۀ اصل مجموعۀ حکایات هزار و یک شب (Recherche sur l'origine du recueil des contes intitles: Les mille et un Nuits)
6. دربارۀ مصر، ترجمه‌­ای از کتاب الإفادة و الإعتبار نوشتۀ عبداللّطیف بغدادی (Relation de l'Egypte,trad. De l'arabe l'Abdallatif)
7. گزیده­‌های دستور زبان عربی (Anthologie grammaticale arabe)
8. اصول دستور زبان عمومی: به‌منظور فهم کودکان و خاصّ استفاده برای آشنایی و مطالعه در همۀ زبان‌ها (Principes de grammaire générale : mis à la portée des enfans, et propres à servir d'introduction à l'étude de toutes les langues)
9. دستور زبان ­عربی برای استفادۀ شاگردان مدرسۀ زبان‌های­ شرقی (Gramaire arab a l'usage les eleves de l'Ecole speciale des langues orientales) این کتاب از جمله مهم‌­ترین کتاب‌های زبان­‌شناسی نوشته­‌شده توسّط اروپاییان در قرن نوزدهم میلادی در حوزۀ زبان عربی محسوب می‌شود (دهخدا، 1377، 13296).
10. ترجمه و چاپ پند­نامۀ ­عطار ­نیشابوری (L'edition et la traduction du pand Nameh)
11. یادداشت­‌هایی دربارۀ آثار باستانی­ مختلف ایران (Mémoires sur diverses antiquités de la Perse)
12. ترجمۀ فرانسویِ بخش تاریخ ساسانیان از کتاب میرخواند (Une traduction de l'Histoire des Sassanides de Mirkhond)
13. نامۀ آقای سیلوستر دوساسی به م. میلین (Millin) دربارۀ کتیبه‌های بنای پاسارگاد (Lettre de M. Silvestre de Sacy à M. Millin sur les inscriptions des monuments persépolitains)
14. یادداشت‌هایی راجع به تاریخ، علم، هنر، آداب و رسوم و آیین­‌های مردم چین (Mémoires concernant l'histoire, les sciences, les arts, les mœurs, les usages, &c. des Chinois)
15. خلاصه‌ها و تلخیص‌های نسخه­‌های دست­‌نویس (Les Notices et Extraits des manuscrits)
16. یادداشت‌های فرهنگستان ادبیّات و کتیبه‌ها (در چندین جلد) (Memoires d l'Academie des Inscriptions et Belles-lettres)

از آثار مستقل او در ایران کتابی منتشر و ترجمه نشده‌است، امّا پند نامۀ عطار را که او تصحیح و ترجمه کرده، در ایران توسّط عبدالمحمّد روحبخشان در سال 1373ش. ترجمه و منتشر شده‌است.

1. العقیقی، نجیب، (1396ش.)، شرق‌شناسان، (ترجمۀ حمیدرضا­ شیخی)، ج. 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌­های اسلامی­ آستان­ قدس ­رضوی.
2. بدوی، عبدالرّحمان، (1377ش.)، دایرة‌­المعارف­ مستشرقان، (ترجمۀ ­صالح ­طباطبایی)، تهران: روزنه.
3. دهخدا، علی‌اکبر، (1377ش.)، لغت­‌نامۀ دهخدا، تهران: مؤسّسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران (با همکاری نشر روزنه)، ج. 9.
4. عطّار­نیشابوری، فریدالدّین، (1373ش.)، پندنامه به تصحیح و تحشیۀ سیلوستر دوساسی، (ترجمۀ عبدالمحمّد روح­بخشان)، تهران: اساطیر.
5. همّتی­ گلیان، عبدالله، (1386ش.)، تاریخچۀ شرق‌شناسی: کاوشی در سیر مطالعات اسلامی در غرب، مشهد: جهاد دانشگاهی مشهد.
6. نیک­‌بین، نصرالله، (1380ش.)، فرهنگ جامع ­خاورشناسان مشهور و مسافران به مشرق‌زمین، ج. 1، تهران: آرون

تصویر موجود  در سایت از ویکی پدیا برگرفته شده است.

سیّد محمّد قدسی

مرداد 1398ش.