عزتالله نگهبان - Ezzat-Allah Negahban
عزتالله نگهبان Ezzat-Allah Negahban استاد باستانشناسی دانشگاه تهران و ملقب به پدر باستانشناسی ایران بود. باستانشناسی پیش از تاریخ و بهویژه تمدن عیلام تخصص او بود. او بهطور خاص با حفاریهای مهمی که در هفتتپه، مارلیک و شوش انجام داد شناخته شده است. باستانشناسی در ایران مرهون کوششها و دانش و روش علمی عزتالله نگهبان است.
تولد و درگذشت
1 مارس 1926م. – 2 فوریه 2009م.
سوابق زندگی و تحصیل
عزتالله نگهبان (Ezzatollah Negahban) تحصیلات خود را در رشتۀ باستانشناسی آغاز کرد و دورۀ کارشناسی را در دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران (Faculty of Literature, University of Tehran) به پایان رساند. پس از آن، برای ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد به مؤسسۀ شرقشناسی دانشگاه شیکاگو (Oriental Institute, University of Chicago) رفت و در آنجا به کسب دانش پرداخت. او در این دوره، با راهنمایی رونالد مککان (Ronald McCown) به مطالعۀ سیر سفال نخودیرنگ در منطقۀ خوزستان مشغول شد. او همچنین، دکتری افتخاری خود را از دانشگاه تهران (University of Tehran) دریافت کرد. (دانشگاه تهران، بیتا)
پس از بازگشت به ایران، کلنل علینقی وزیری از استادان دورۀ کارشناسی او به وی پیشنهاد تدریس در دانشگاه تهران را داد که با استقبال نگهبان و موافقت علیاکبر سیاسی ـ رئیس دانشکدۀ ادبیات ـ مواجه میشود. با موفقیت در آزمون کتبی و مصاحبه، نگهبان با درجۀ دانشیار پایۀ یک به استخدام دانشگاه تهران درآمد و دانشگاه شیکاگو نیز مدرک وی را معادل دکتری ارزشیابی کرد. در سال 1966م. نیز با اخذ دکترای افتخاری از دانشگاه تهران به درجۀ استادی ارتقاء یافت. از سال 1967م. تا 1977م.، نگهبان مدیریت گروه باستانشناسی دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران را به عهده داشت. (ایسنا، 1399ش.)
یکی از اقدامات برجستۀ عزتالله نگهبان در این گروه، راهاندازی کارگاهی دائمی در دشت قزوین برای دانشجویان رشتۀ باستانشناسی دانشگاه تهران بود که به آموزش عملی و پیشرفت علمی این دانشجویان کمک شایانی کرد. (دانشگاه تهران، بیتا)
سوابق اجرایی و پژوهشی
عزتالله نگهبان پس از بازگشت از دانشگاه شیکاگو با عزم راسخ فعالیتهای باستانشناسی خود را در ایران آغاز کرد. نخستین مقصد او تپۀ مارلیک بود، جایی که با گروهی کوچک و ابزارهایی ابتدایی، روزها در شرایط دشوار و زیر تابش آفتاب به کاوش پرداخت. پس از آن، دشت قزوین را بررسی و با دقت و حوصله، لایههای تاریخی این منطقه را مطالعه کرد. اوج فعالیتهای او در هفتتپه رقم خورد؛ محوطهای که در آن موفق به کشف سازههای عیلامی شد، گویی این آثار روایتگر داستانی از زندگی چند هزار سال پیش بودند. این کاوشها با حمایت دانشگاه تهران و سازمان میراث فرهنگی انجام شد و هر کشف، بخشی از پازل تاریخ ایران را تکمیل کرد. نگهبان نهتنها کهنترین گنجینههای ایران را به موزهها سپرد، بلکه نام خود را بهعنوان بنیانگذار باستانشناسی نوین ایران در تاریخ ماندگار کرد. (ایسنا، 1399ش.)
عزتالله نگهبان در حوزۀ اجرایی باستانشناسی ایران نقش برجستهای ایفا کرد. او بهعنوان معاون فنی اداره کل باستانشناسی، با جذب نیروهای متخصص و استخدام کارشناسان باستانشناس و موزهدار، به ارتقای علمی این اداره و موزۀ ایران باستان کمک شایانی کرد. همچنین، در جایگاه مشاور فنی وزارت فرهنگ و مشاور عالی سازمان ملی حفاظت از آثار باستانی ایران، بر حفاظت از میراث فرهنگی کشور نظارت داشت. از اقدامات مهم او میتوان به تأسیس و ریاست مؤسسه باستانشناسی و پیشنهاد ممنوعیت خرید و فروش غیرقانونی اشیای باستانی در پنجمین کنگرۀ بینالمللی باستانشناسی و هنر ایران اشاره کرد که نشاندهندۀ تعهد او به حفظ آثار ملی بود. (نیکنام، 2024م.)
عزتالله نگهبان، در طول دهههای ۱۹۵۰ تا ۱۹۸۰ میلادی حفاریهای مهمی را در نقاط مختلف ایران انجام داد. برخی از مهمترین این حفاریها بدین شرح است: حفاریهای تپۀ مارلیک (1961م. – 1962م.)، حفاریهای تپۀ قیطریه (۱۹۶۸م.-۱۹۶۹م.)، حفاریهای تپۀ سیلک (1971م. – 1978م.)، حفاریهای شهر ری (1969م. – 1970م.)، حفاریهای دشت قزوین (دهه ۱۹۷۰م.) (Stronach, 2009)
در گزارش حفاریهای مارلیک به قلم نگهبان میخوانیم که بیش از پنجاه گور کشف شد که از قبرهای ساده تا مقبرههای سلطنتی متغیر بودند و بر اساس شواهد باستانشناسی، مربوط به قرون چهاردهم تا دهم پیش از میلاد هستند. کتاب نگهبان مجموعهای از اسناد مرتبط با تسلیحات شامل گرز، شمشیر، سرنیزه و پیکان و همچنین اجزای زره و تجهیزات نظامی مانند کمربند، کلاهخود و بخشهایی از زره را گردآوری کرده است. این آثار از بین هزاران شیء کشفشده، بر اساس نمایندگی و میزان حفظشدگی انتخاب شدهاند. (Calvet, 2000)
نگهبان همچنین همکاری با رابرت جان بریدوود (Robert John Braidwood) در زاگرس مرکزی و کایلر یانگ (Theodore Cuyler Young) در تپۀ مهرانآباد را در کارنامه دارد. کشف گنجینه مارلیک، که از نظر اهمیت با یافتههای توتعنخآمون (Tutankhamun) و قبرستان اور قابل مقایسه است، از دستاوردهای برجستۀ اوست که با هزینۀ اندک و بهصورت علمی انجام شد و از خروج این آثار از کشور جلوگیری کرد. او همچنین با حضور فعال در بیش از چهلوپنج کنگرۀ بینالمللی، به معرفی فرهنگ و تاریخ ایران به جهانیان پرداخت و در توسعۀ دانش باستانشناسی ایران نقش بهسزایی ایفا کرد. (نیکنام، 2024م.)
آثار
- کتاب:
- گزارش اولیۀ حفاریهای مارلیک: عمیات گوهررود: رودبار 1961-1962م.
- مارلیک: گزارش کامل حفاریها.
- حفاریهای هفتتپه، ایران.
- سلاحهایی از مارلیک؛ گزارشهای باستانشناسی ایران، جلد تکمیلی شانزدهم.
- سرنیزههای مارلیک.
- دیسکهای تزیینی هفت تپه: نمونهای از هنر عیلام میانی.
- یادداشتهایی دربارۀ برخی اشیاء مارلیک.
- مهرهایی از تپه مارلیک.
آثار به زبان های دیگر
- Book :
- (Negahban, E.O. (1964). A preliminary report on Marlik excavation: Gohar Rud expedition: Rudbar 1961-1962. The Iranian Archeological Service and the Institute of Archaeology.)
- (-. (1996). Marlik: The Complete Excavation Report. University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology.)
- (-. (1990). Excavations at Haft Tepe, Iran. University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology.)
- (-. (1995). Weapons from Marlik. Archäologische Mitteilungnen aus Iran, Ergänzungsband 16. D. Reimer.)
- (-. (1981). Maceheads from Marlik. American Journal of Archaeology, 85(4), 367–378. https://doi.org/10.2307/504865
- (-. (1984). Haft Tepe Roundels: An Example of Middle Elamite Art. American Journal of Archaeology, 88(1), 3–10. https://doi.org/10.2307/504593)
- (-. (1965). Notes on Some Objects from Marlik. Journal of Near Eastern Studies, 24(4), 309–327. http://www.jstor.org/stable/543639)
- (-. (1977). The Seals of Marlik Tepe. Journal of Near Eastern Studies, 36(2), 81–102. http://www.jstor.org/stable/544636)
آثار منتشرشده به فارسی
- نگهبان، ع. (1390ش.). شوش یا کهنترین مرکز شهرنشینی جهان. سبحان نور.
- -. (1385ش.). مروری بر پنجاه سال باستانشناسی ایران. سازمان میراث فرهنگی کشور.
- -. (1378ش.). حفاریهای مارلیک (جلد اول). سازمان میراث فرهنگی کشور.
- -. (1365ش.). آرامگاه ها و قبور هفت تپه، نشریۀ فرهنگ ایران زمین. ۲۶، ۷۷-۴۷.
- -. (1373ش.). حفاریهای زاغۀ هفت تپه مارلیک و تأثیر آن در باستانشناسی ایران. نشریۀ ایران نامه، ۴۸، ۶۴۹-۶۲۷.
- -. (1342ش.). مختصری دربارۀ حفریات مارلیک. نشریۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 11(2)، ۲۳۵-۱۴۵.
- -. (1356ش.). مقدمهای بر تمدن و تاریخ ایلام. ضمیمۀ مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، 2، ۱۴۸-۹۱.
- -. (1350ش.). نظری به کوششهای باستانشناسی در ایران. نشریۀ فرهنگ و زندگی، 6.
- -. (1355ش.). جامطلای افسانۀ زندگی مکشوفه در حفاری مارلیک. دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 23(1و2).
- -. (1341ش.). حفریات مارلیک. انجمن فرهنگ ایران باستان، 1(1).
- -. (1342ش.). مختصری دربارۀ حفریات مارلیک. دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 11(2).
منابع
- دانشگاه تهران. (بیتا). عزتالله نگهبان.https://ut.ac.ir/fa/page/4191/ عزت-الله-نگهبان
- نیکنام، پ. (2024م.، سپتامبر 18). عزتالله نگهبان، پیشگام باستانشناسی نوین ایران.
- ایسنا. (1399ش.، بهمن 13). «عزتالله نگهبان» که بود و چه کرد؟ ir/xdHBdm
منابع به زبان های دیگر
- Calvet, Y. (2000). [Review of Weapons from Marlik, by E. O. Negahban]. Syria, 77, 322–322. http://www.jstor.org/stable/4199350
- Stronach, D. (2009). EZAT O. NEGAHBAN 1926–2009. Iran, 47, xi–xiv. http://www.jstor.org/stable/25651459
- Negahban, E. O. (1981). Maceheads from Marlik. American Journal of Archaeology, 85(4), 367–378. https://doi.org/10.2307/504865
سایر منابع پیشنهادی
- عزتالله نگهبان. (1403ش.، اسفند 21). در ویکیپیدیا.
- گزارشی تصویری از زندگی عزتالله نگهبان:
گردآورنده