پر رافائل دومان - Raphael Du Mans Per

1613م. – 1696م.

رافائل دومان از اهالی فرانسه بود و در سال 1613م. در شهر لومان (Le Mans) از توابع کشور مزبور متولّد شد. پیش از آن­‌که به خدمت کلیسا درآید نامش ژاک دوترتر بود. پدرش وکیل دعاوی بود ولی او خدمت در کلیسا را انتخاب کرد و به جامعۀ روحانیّت پیوست. وی در طول مدّت اقامتش در ایران زبا­ن‌های فارسی، ترکی و ارمنی را به‌خوبی فراگرفته بود (نیک­بین، 1380، 420).

پدر او در علاقه‌مند شدن وی به حوزۀ مطالعات شرق‌شناسی و ایران‌شناسی نقش پررنگی داشت. پر رافائل بعد از سکونت در ایران با فرهنگ و استعداد فراوان، تعدادی از دوستان خود را در محافل ادبیات اصفهان جمع کرد. كتابخانۀ او مشهور و دانش او دربارۀ نجوم بسيار ارزشمند بود. در سال‌های 1664م. تا 1665م. اندکی قبل از مرگ وی، شاه عبّاس او را در دربار پذیرفت. پر رافائل دوستی طولانی با مورّخ دربار، محمّد طاهر، داشت و از هم‌نشینی با او لذّت می برد. از حدود سال 1650م. تا زمان مرگش مترجم اصلی در دربار صفوی بود و نامه‌های بسیاری را که سُفرا و فرستاده‌های کشورهای اروپایی آورده بودند، ترجمه کرد (ایرانیکا). این شخص در سال 1644م. در حالی که سی و یک سال داشت به‌همراه ژان باپتیست تاورنیه (Jean-Baptiste Tavernier) جواهرفروش و سیّاح معروف فرانسوی به مشرق زمین سفر کرد. آن­‌ها از راه حلب، بغداد و کرمانشاه خود را به اصفهان رساندند. پر رافائل در صومعه‌ای در جلفای اصفهان به خدمت مشغول شد و سرانجام ریاست صومعه را بر عهده گرفت (همان، 421). پر رافائل در ریاضیّات بسیار مهارت داشت و بسیاری از دانشمندان وابسته به دربار صفوی با ابزار و وسایلی که ساخته و پرداختۀ اندیشه و ذوق وی بود، کار می­ کردند. او بسیاری از آلات و ابزار علمی و فرهنگی آن دوران را از قبیل دوربین نجومی و سمعک به ایرانیان معرّفی کرد. وی قطب‌نمایی به شکل اسطرلاب به‌دست خود ساخته بود که به شاه عبّاس دوم تقدیم کرد. همان‌طور که قبلاً ذکر شد پر رافائل به‌علّت دانستن زبان‌­های فارسی و ترکی، احاطه بر زبان آلمانی، فرانسه و لاتین اغلب به‌عنوان مترجم در دربار شاه عبّاس دوم و جانشین وی شاه سلیمان حضور می‌­یافت و در مذاکرات شاه با سفرای خارجی شرکت می­‌کرد. بدین جهات مردم و دربار به او به دیدۀ احترام می­ نگریستند (نوائی، 1366، 452؛ رجبی و بیاتی، بی­تا،91). پر رافائل از این موقعیت ممتاز خود برای کمک به مسافران و سفیران اروپایی به‌خصوص فرانسویان استفاده می­‌کرد. با کمک و راهنمایی‌های وی بود که فرانسویان توانستند امتیازات مهمّی از جمله معافیت سه ساله از پرداخت عوارض راهداری و گمرکی را از دولت ایران دریافت کنند. افرادی هم‌چون شاردن (Jean Chardin) و تاورنیه که چندین بار به ایران سفر کرده بودند، از مساعدت­‌های وی بهره‌مند بودند. وی حتّی برای پیشرفت بیشتر فردی به نام انگلبرت کمپفر (Engelbert Kaempfer) در فراگرفتن زبان ترکی، دست به کار تألیف شد و رسالۀ دستور زبان ترکی را نوشت و شش ماه بعد نیز رسالۀ توصیفی از کشور ایران را به رشتۀ تحریر درآورد. بیهوده نیست که کمپفر و تاورنیه در سرتاسر سفرنامه‌­های خود از وی با احترام و حق‌شناسی یاد می‌کنند (نوائی، 1366، 453؛ عقیلی، 1393، 92). پر رافائل هنگامی که متوجّه شد ژان-باتیست کُلبر (Jean-Baptiste Colbert) وزیر دارایی فرانسه برای عملی ساختن طرح‌های سیاسی و تجاری دولت فرانسه در مشرق‌زمین تا چه اندازه مشتاق به اطّلاعات دست اوّل هستند، نتیجۀ سالیان دراز تحقیق و مطالعۀ خود دربارۀ ایران و ایرانیان را به‌صورت کتابی درآورد و به کُلبر تقدیم کرد. این کتاب که اثری تحقیقی و ارزنده است، کشور ایران در سال 1660م. نام دارد. 1660م. برابر است با 1068ق. یعنی سال شانزدهم سلطنت شاه عبّاس دوم که کشور ایران در اوج عظمت و ثروت بود. این کتاب در سال 1880م. یعنی تقریباً دویست و بیست سال بعد از نگارش، به‌وسیلۀ شارل شفر (Charlie Schaefer) مستشرق فرانسوی همراه با مقدّمه‌ای جامع منتشر شد (نوائی، 1366، 453؛ بیات، 1391، 326). پر رافائل دومان معاصر شاه عبّاس دوم، شاه سلیمان و شاه سلطان حسین بود و نزدیک به پنجاه و یک سال در ایران اقامت کرد و سرانجام در سن هشتاد و سه سالگی در سال 1696م. (1108ق.) در اصفهان درگذشت (بیات، 1391، 326).

شارل شفر دربارۀ مندرجات کتاب رافائل دومان چنین اظهار نظر کرده‌است: «یادداشت­‌های مفصّل دومان تصویر حقیقی ایران و ایرانیان را در پایان قرن هفدهم میلادی ترسیم کرده و اطّلاعاتی را در بردارد که تاورنیه و شاردن با همۀ روابطی که با شاه و امرای دربار ایران داشته‌اند نتوانسته‌­اند به‌دست بیاورند.» (نیک­بین، 1380 421). باید به این نکته توجّه داشت که کتاب وی در حقیقت ادّعانامۀ تند و مغرضانه‌ای بر ضد ایران و ایرانی است. درحالی‌که اغلب سیّاحان خارجی به فرهنگ و هنر ایرانی به دیدۀ تحسین و اعجاب می‌­نگریستند و از عظمت و زیبایی شهرهای بزرگ ایران یاد می­‌کردند و حتّی برخی مشرق‌زمین را گهوارۀ تمدّن معرّفی می‌کردند، پر رافائل نه‌تنها به برتری تمدّن مشرق‌زمین بر غرب اعتقاد نداشت بلکه فرهنگ غربی را برتر و والاتر از فرهنگ شرقی می‌دانست و آثار باستانی ایران را در جنب آثار باستانی اروپا کوچک و ناچیز می‌شمرد و بر اثر تعصّب در مسیحیت به اسلام حملات غیرمنصفانه‌­­­ای می‌کرد و نسبت‌های ناروایی می­ داد. می‌­توان کتاب او را با آثار جیمز موریه (James Justinian Morier) دربارۀ ایران مقایسه کرد و به این تفاوت آشکار پی برد (جعفریان، 1370، 43 - 45).  

سفرنامۀ او در ایران ترجمه و منتشر نشده است.

زهرا اجلالی

بهمن ماه 1398ش.