1880م. – 1959م.

از دوران کودکی ادموند آیرونساید اطلاعات دقیقی در دست نیست. او در سن نسبتاً پایین ۳۹ سالگی به دریافت لقب سِر (Sir) مفتخر شد و به‌عنوان فرمانده‌ای برجسته، نام آور بود. در همین زمان بود که درجۀ سرلشگری را کسب کرد، آن هم در ارتش محافظه‌کاری همچون ارتش انگلستان که کمتر به افرادی به این جوانی درجۀ سرلشگری داده می‌شد.

لرد آیرونساید پس از خاتمۀ جنگ جهانی اول، جوان ترین سرلشکر ارتش بریتانیا به شمار می‌آمد. با پایان گرفتن جنگ و تشدید بحران اقتصادی، بسیاری از افسران انگلیسی عملاً بیکار شده بودند و تنها نیمی از حقوق خود را دریافت می‌کردند؛ آیرونساید نیز یکی از این افسران بود. او در طی این دورانِ مرخصی اجباری کتابی به نام آرخانگلست (Archangelsk) (1919 – 1918م.) نوشت و در آن به تشریح مبارزات خود به‌عنوان فرماندۀ قوای متفقین در شمال روسیه پرداخت (آیرونساید، 1361ش.، 9). پس از آن هنگامی که کشورهای شکست خورده می‌بایست در مرزهای جدید مستقر شوند. ژنرال آیرونساید دوباره در سازمان ارتش به کار گرفته شد و چندین ماموریت ویژه نظامی را به انجام رسانید. در ابتدا به مجارستان (Hungary)عازم شد تا ناظر بر تخلیۀ قوای نیروی مهاجم رومانی (Romania) از خاک مجارستان باشد. حضور این ژنرال انگلیسی که به زبان مجاری آشنا و مسلط بود؛ امری حساب‌شده از سوی دولت انگلستان برای سرعت بخشیدن به روند عملیات بود. این مأموریت موفقیت‌آمیز از 13 مارس تا 16 می 1920م. به طول انجامید (آیرونساید، 1373ش.، 39 و آیرونساید،1361ش.، 9). به دنبال آن ژنرال آیرونساید از 18 ژوئیه تا 18 آگوست 1920م. به فرماندهی نیروهای بریتانیا در ازمیر (Izmir) منصوب شد. در این مأموریت، هدف او به ظاهر این بود که با چریک‌های مصطفی کمال پاشا (آتاتورک) که به گرایش به آلمان‌ها متّهم شده بودند، مقابله نماید. اما در اصل آن گونه که از خاطرات آیرونساید بر می‌آید، هدف این مأموریت تعیین مرزهای میان ترکیه و یونان (Greece) بوده است (آیرونساید، 1361ش.، 10 و غنی، 1377ش.، 139). مأموریت بعدی ژنرال آیرونساید که از 4 اکتبر 1920 م. تا 17 فوریه 1921‌م. به طول انجامید، فرماندهی نیروهای بریتانیا در شمال ایران موسوم به نورپرفورس (Norperforce) بود. در این مأموریت به ژنرال آیرونساید اختیار تام داده شد تا هر اقدامی که صلاح می‌داند، انجام دهد. این یک نوع فرماندهی نیمه‌مستقل بود و کسانی که در این نیرو خدمت کردند موفق به کسب نشان شمال ایران در ردیف مدال‌های خود شدند. این انتصاب دقیقا با توانایی‌ها و خلق و خوی آیرونساید سازگار بود؛ او در شمال ایران روحیۀ نیروهای شکست خورده را تجدید و امکانات را برای جلوگیری از ادامۀ پیشروی بلشویک‌ها و اخراج آن‌ها از ایران تأمین کرد (آیرونساید، 1361ش.، 14 ؛ رایت، 1364ش.، 360). آیرونساید توانست بعد از بازسازی روحیۀ نیروهایش و ثبات بخشیدن به موقعیت قزوین افکارش را روی تجدید سازمان بریگاد قزاق ایران متمرکز کند. این نیرو توسط افسران روسی و ایرانی فرماندهی می‌شد. طبق گفتۀ سر دنیس رایت (Sir Denis Wright): «آیرونساید متوجه شد که روحیۀ افسران روسی بریگاد قزاق از میان رفته و به زودی شکار تبلیغات بلشویکی گردیده و به عامل ضدانگلیس تبدیل خواهند گردید. به همین خاطر آیرونساید در تهران، شاه را برای اخراج آن‌ها تحت‌فشار گذاشت و شاه هم علی‌رغم میل باطنی دستور اخراجشان را صادر نمود. آیرونساید هر نوع مقابلۀ افسران روسی را خنثی نموده و درجه‌داران را نیز به دنبال افسرانشان اخراج کرد و با جدا کردن آن‌ها از افراد زیردستشان امکان هر نوع اقدام و مقابله‌ای را از آنها سلب نمود.» (رایت، 1364ش.، 361) همچنین آیرونساید در جریان بازدیدی که در نوامبر 1920م. از محل استقرار قزاق‌ها به عمل آورد؛ متوجه رضاخان شد و بعدها در خاطرات خود نوشت که وی را به عنوان فرمانده واقعی می‌شناسد. به همین خاطر پس از برکناری سردار همایون،  فرمانده قزاق‌ها، رضاخان را در منصب فرماندهی گذاشت (رایت، 1364ش.، 362). آیرونساید هدایت‌گر کودتای 1299ش. رضاخان بود. او استعداد رضا‌خان را در فرماندهی نیروهای قزاق دریافته و معتقد بود که «یک دیکتاتور نظامی می‌تواند مشکلات بریتانیا را در ایران هموار کند.» پیش از آنکه آیرونساید ایران را ترک کند، رضاخان کودتایی در تهران رقم زد اما به آیرونساید قولی مبنی بر ابراز وفاداری به شاه وقت ایران داده بود. آیرونساید نمی‌دانست که او روزی شاه ایران خواهد شد ولی راه را برای او هموار کرد (رایت، 1364ش.، 363). این کودتا در نهایت توسط رضا‌خان و سیدضیاءالدین طباطبایی به مرحلۀ اجرا رسید، و طی آن رضا‌خان، شاه ایران شد. وی بعد‌ها هنگامی که خاطرات خود در ایران را مرور می‌کرد، گفته است: «خوشبختانه امکان رسیدن به دو هدف اصلی‌ام در ایران خیلی زود فراهم شد. قزاق‌های ایرانی در برابر بلشویک‌ها شکست خوردند و من توانستم همۀ افسران روسی را به یکباره اخراج کنم. بعد از آن، من با به کارگیری تمام واحدهای نیروی تحت فرمانم به حمله‌ای علیه بلشویک‌ها دست زدم و آنرا با موفقیت کامل به انجام رسانیدم.» (آیرونساید، 1361ش.، 14). آخرین ماموریت آیرونساید در شرق، شرکت در کنفرانس قاهره، به جای فرمانده‌اش ژنرال هالدین (General Haldane) و سروسامان دادن به مواضع دفاعی بریتانیا در بین‌النهرین و سرپرستی نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا (RAF) در عراق بود. آیرونساید با یک هواپیمای دو نفره از قزوین حرکت کرد، اما موتور هواپیما در نزدیکی همدان دچار نقص شد و هواپیما سقوط کرد. اما در این سانحۀ هوایی َآسیبی به او نرسید ولی در مأموریتش شکست خورد و به انگلستان منتقل گردید. و پس از بهبود نسبی به ریاست دانشکدۀ افسری انگلستان در کمبرلی منصوب می‌شود. میان سال‌های 1922م. تا 1926‌م. در این منصب قرار داشت، وی در سال 1940م. به‌عنوان رئیس کل ستاد ارتش بریتانیا (Chief of the General Staff of the British Army) که این آخرین مقام اوست برگزیده می‌شود. در همین سال او عضو مجلس اعیان انگلستان (House of Lords of the United Kingdom) نیز می‌گردد (آیرونساید،1361ش.، 10؛ رایت، 1364ش.، 365). آیرونساید در طی زندگی خود موفق به کسب نشان‌های لیاقتی چون: نشان سنت جرج(Order of Saint George, Орден Святого Георгия: Orden Svyatogo Georgiya)، لژیون دونور (Ordre national de la Légion d'honneur)، آفتاب تابان و نشان افتخار شیر‌وخورشید شد. و همچنین توانست عنوان فیلد مارشال (Field Marshal) عنوانی که به بالاترین درجه نظامی نیروهای زمینی کشور انگلستان اشاره دارد) را کسب کند.

از او سه کتاب باقی مانده است که درباب اقدامات و ماموریت‌های اوست، که شامل خاطرات او از دیدارها و اقامت در اروپای شرقی، ترکیه، بین النهرین، ایران و قاهره است.

• آرکانگلسک.

زهرا اجلالی

اردیبهشت‌ماه 1398‌ش.