سر رابرت شرلی - Sir Robert Shirley

1581م. – 1628م.

پدرش سر تامس Sir Tames (1542م. – 1612م.) از مردم ولایت ساسکس (Sussex) انگلستان بود و سه پسر به نام­‌های آنتونی، رابرت و تامس داشت که هر سه جهانگرد بودند. دو تن از پسران وی، آنتونی و رابرت عازم مشرق‌زمین شدند (مصاحب، 1383، 1467). سر رابرت به زبان­‌های فارسی، ترکی و لاتین مسلّط بود و با آن­ها به‌روانی سخن می­‌گفت. وی در دانشگاه آکسفورد (Oxford University) تحصیل کرده بود و به مذهب کاتولیک دلبستگی فراوانی داشت (نوائی، 1366، 220).

سر رابرت شرلی به‌همراه برادرش سر آنتونی در سال 1598م. مأموریت یافت تا برای خدمت به شاه‌عبّاس اوّل صفوی به ایران بیاید و به تقویت ارتش ایران بپردازد. آنها حتّی پنج هزار اسب نیز به‌همراه خود به ایران آوردند. بعد از مأموریتی که شاه‌عبّاس به‌عنوان سفیر خود به سر آنتونی در اروپا سپرد؛ سر رابرت به‌همراه پنج نفر از همراهان برادرش در ایران ماند. گفته شده‌است که سبب اصلی اقامت وی در ایران علاقه به یکی از دختران حرم شاه به نام ترزیا (Theresia) بود. این فرد دختر یکی از امرای چرکس‌ها (Circassians) (از مناطق قفقاز) بود که در سال 1002ق. به دین اسلام درآمده و به اسماعیل خان موسوم شده بود. ترزیا خواهر اسماعیل‌خان بود که به همسری شاه‌عبّاس درآمده بود (مصاحب، 1383، 1468 و شرلی، 1357، 8). به هر حال از آنجایی­‌که سر رابرت افسری شجاع بود، شاه‌عبّاس فرماندهی قسمتی از سپاهیان قزلباش را به وی سپرد. سر رابرت در جنگ­‌های سال­‌های 1013ق. – 1014ق. شاه‌عبّاس با دولت عثمانی، صداقت و لیاقت نشان داد و سه مرتبه مجروح شد. شاه‌عبّاس او را گرامی داشت و تاج مخصوص قزلباش و اجازۀ پوشیدن لباس ایرانی و هم­‌چنین ازدواج با ترزیا را به وی اعطا کرد (نیک­‌بین، 1380، 673). در این احوال چون از سفارت سر آنتونی خبری به دربار نرسیده بود، در سال 1609م. شاه‌عبّاس سر رابرت را به سفارت اروپا فرستاد. شاه‌عبّاس در نظر داشت که سر رابرت شرلی بتواند دولت‌های اروپایی را برای جنگ علیه دولت عثمانی متّحد کند. سر رابرت از راه روسیه به لهستان و در ژوئن سال بعد به آلمان رفت و مورد توجّه امپراطور آلمان واقع شد. سپس به رم رفت و مورد عنایت پاپ پل پنجم (Pope Paul V) قرار گرفت. آن‌گاه به انگلستان نزد جیمز اول (James I) پادشاه آن کشور رفت. در دوم اکتبر 1611م. به آن‌جا و به حضور شاه رسید و اعتبارنامۀ خود را تقدیم کرد. پادشاه انگلستان به‌خوبی از وی پذیرایی نمود، ولی هنگامی‌که می­‌خواست از ایجاد روابط بازرگانی مستقیم ایران با انگلستان صحبت کند با مخالفت بازرگانان شرق نزدیک مواجه شد و نتیجه­‌ای از پیشنهاد خود نگرفت و به‌ناچار بدون نتیجه به ایران بازگشت (نیک‌­بین، 1380، 674 - 675). چند سال بعد، در 1615م. شاه‌عبّاس دوباره او را  به سفارت فرستاد و او از طریق هند به اروپا رفت و در تابستان سال 1617م. به لیسبون رسید، و سپس به اسپانیا رفت. وی تلاش کرد پادشاه اسپانیا را برای جنگ با عثمانی تشویق کند و چون به اظهارات او اعتماد و توجّه نشد، به رم و از آن­جا به انگلستان رفت و کوشید دولت انگلستان را علیه پرتغالی­‌ها در خلیج فارس برانگیزد. در مورد صدور ابریشم و کالاهای­ ایران به انگلستان نیز معاهده­‌ای به امضا رساند؛ امّا با درگذشت جیمز اوّل و ورود نقدعلی بیک سفیر تازۀ ایران به انگلستان، اقدامات وی بی‌­نتیجه باقی ماند. رابرت که مورد اهانت سفیر تازه قرار گرفته بود به چارلز اول (Charles I) پادشاه جدید انگلستان شکایت کرد و چارلز اوّل نیز فرمان داد که رابرت و نقدعلی بیک هر دو به ایران بازگردند و سر دود مورکاتن (Sir Dodmore Cotton) را همراه آنان فرستاد تا مشخّص کند آیا سر رابرت شرلی سفیر شاه عبّاس بوده‌است یا خیر (دانش‌پژوه، 1385، 93). نقدعلی بیک از ترس شاه‌عبّاس در سواحل آفریقا خود را مسموم کرد و رابرت و کاتن به بندرعبّاس کنونی رسیدند. شاه‌عبّاس در حضور کاتن سفارت سر رابرت را تصدیق نمود؛ امّا بعدها نسبت‌به او بی‌­اعتنایی کرد؛ اعتبار‌نامه­‌هایش را مجهول شمرد و دستور به اخراج او داد. سر رابرت شرلی در قزوین از تأسف و اندوه دچار تب شدید شد و در سیزدهم ژوئن سال 1627م. سکته کرد و درگذشت. بعدها همسرش با تحمل مصائبی که از جانب متصدّیان امور دینی و دولتی بر او روا داشتند جنازۀ سر رابرت را به رم منتقل کرد (نوائی، 1366، 233). پاپ اوربان دوم ( Pope Urban II) او را با احترام تمام پذیرفت؛ جنازه را در کلیسایی کنار رود تیبر River Tiber دفن کردند و همسرش را نیز پس از درگذشت  (1668م.) در کنار شوهرش به خاک سپردند (مصاحب، 1383، 1468).

1. سفرنامۀ برادران شرلی در ایران

نسخۀ اصلی سفرنامۀ آن‌ها با عنوان سفرنامۀ برادران شرلی در ایران در کتابخانۀ بودلیان (Bodleian Library) در آکسفورد موجود است. سفرنامۀ برادران شرلی را یکی از همراهان این جهانگردان به نام مانورینگ (Maneuvering) نوشته‌است که شامل اطّلاعات ارزنده‌­ای از اوضاع اروپا و ایران در مقابله با قدرت روزافزون حکومت عثمانی است. این سفرنامه هم‌­چنین حاوی شرح آداب و رسوم و نوع پوشش مردان و زنان ایرانی است. می­‌توان گفت که به‌خاطر نزدیکی برادران شرلی به شاه‌عبّاس و دربار ایران، به منابع دست اوّلی برای نگارش سفرنامۀ خود دسترسی داشته­‌اند (بیات، 1391، 323).

2. سفرنامۀ برادران شرلی در زمان شاه‌عبّاس کبیر

هر دو اثر او در ایران ترجمه و منتشر شده‌اند.  

1. بیات، عزیزالله، (1391)، شناسایی منابع و مآخذ تاریخ ایران، ج. 1 و 2، تهران: امیرکبیر.
2. دانش‌پژوه، منوچهر، (1385)، بررسی سفرنامه­‌های دورۀ صفوی، تهران: فرهنگستان هنر.
3. سر آنتونی شرلی و سر رابرت شرلی، (1357)، سفرنامۀ برادران شرلی در زمان شاه‌عبّاس کبیر، ترجمۀ آوانس، با مقدّمۀ دکتر محبّت آئین، تهران: کتابخانۀ منوچهری.
4. مصاحب، غلامحسین، (1383)، دایرة المعارف فارسی، ج. 2 - بخش اول، تهران: امیرکبیر (کتاب­‌های جیبی).
5. نوائی، عبدالحسین، (1366)، ایران و جهان از مغول تا قاجاریه، تهران: هما.
6. نیک­بین، نصرالله، (1380)، فرهنگ خاورشناسان و مسافران مشرق زمین، ج. 2، تهران: آرون.

تصویر موجود در سایت، از ویکی پدیا برگرفته شده است.

1. اسکندر بیک ترکمان، تاریخ عالم آرای عبّاسی.
2. بارتولد، الکساندر، لین‌پل، استانلی، (1363)، تاریخ دولت­‌های اسلامی و خاندان­‌های حکومتگر، ترجمۀ صادق سجّادی، تهران: ناشر تاریخ ایران.
3. سیوری، راجر، (1391)، ایران عصر صفوی، ترجمۀ کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز
4. فلسفی، نصرالله، (1375)، زندگانی شاه‌عبّاس اوّل، تهران: نشر علمی.
5. همایون، غلامعلی، (1395)، اسناد مصوّر اروپائیان از ایران، قم: نشر تبیان.

 

زهرا اجلالی

دی ماه 1398ش.