1865م. –1952م.

سون آندرس هدین در تاریخ 19 فوریه 1865م. در شهر استکهلم دیده به جهان گشود. او هرگز ازدواج نکرد اما همراه با چهار خواهرش زندگی می‌کرد (Sohrabi, 2005, 651). سون آندرس هدین در میان سال‌های 1886م. تا 1888م. تحت نظر والدمار بروگرِ (Waldemar Brøgger) زمین‌شناس به تحصیل در رشتۀ زمین‌شناسی، معدن‌شناسی، حیات‌وحش و لاتین، در شهرهای استکهلم و اوپسالا (Uppsala) مشغول بود. در سال 1892م. برای ادامۀ تحصیل به دانشگاه هاله-ویتنبرگ (Halle-Wittenberg) در برلین رفت و در همین سال مدرک دکترای فلسفه به او اعطا شد. دریافت این مدرک با موضوع قلۀ دماوند و با رساله‌ای حدود بیست و هشت صفحه در باب مشاهداتش در این کوه، که بخش اعظم آن را پیش‌تر در کتاب‌هایش منتشر کرده بود، داستانی عجیب و خواندنی دارد. هدین در کل زندگی‌اش مسحور کار فردیناند فرایهر فون ریشتهوفن (Ferdinand Freiherr von Richthofen)، کاوشگر چین، بود و تحصیلاتش را نیز زیر نظر او ادامه داد. (Khonsari, 2016, 3).

«سون هدین یکی از آخرین مکتشفان بزرگ «عصر اکتشافات» است؛ دوره‌ای که با سفرهای پرتغالی‌ها از قرن پانزده میلادی آغاز شد و با پایان کار کسانی چون هدین در اوایل قرن بیستم میلادی به پایان آمد» (ب، 1383، 20). سون آندرس هدین با اتمام تحصیلات مدرسه، به‌عنوان معلم خصوصیِ یکی از مهندسان سوئدی در باکو مشغول به کار شد. او فردی زبان‌دان بود، پیش از سفر به آسیا، آلمانی، فرانسوی و انگلیسی می‌دانست و با استعداد شگرفش در یادگیری زبان‌های‌ جدید، تنها در مدت هفت ماه اقامت در باکو سه زبان روسی، فارسی و ترکی را نیز فراگرفت. او در تمام دوران اقامتش در باکو همواره به سرزمین جنوب شرقی، ایران، نظر داشت و با پایان مأموریت، فرصت را غنیمت شمرد و سفر ماجراجویانۀ خود به این خطه را آغاز کرد (Sohrabi, 2005, 652). در واقع، مأموریت کاری در قفقاز و از رهگذر آن سفر به ایران و سپس بین‌النهرین مسیر آیندۀ زندگی سون آندرس هدین را به‌مثابۀ یک کاوشگر هموار کرد. نخستین سفرش به ایران در سال 1886م. سوار بر اسب بخاری انجام شد که او را از باکو به بندر انزلی رساند. پنج سال بعد سون از خراسان و ترکستان روسیه و پس از آن، در فاصلۀ سال‌های 1893م. تا 1898م. از طریق رشته کوه پامیر و دریاچۀ لوپ (Lop Nur) از چین بازدید کرد. هدین نخستین فردی بود که در میانۀ سال‌های 1905م. تا 1908م. رشته کوه ترانشیمالیا (Trans-Himalaya) را کاوید و نقشۀ دقیقی از آن تهیه کرد. او در دهۀ سوم و چهارم سدۀ نوزده میلادی به اکتشافات متعدّد و مهمّی در چین دست زد و آثار بسیاری در این باب منتشر کرد (Britannica, 2022). یکی از دلایل شهرت سون آندرس هدین، تعلّق خاطر او به کوه‌های آسیای مرکزی و انتشارات و کاوش‌های متعدّد او در این سرزمین بود. از دیدگاه او دماوند قدرتمندترین کوه ایران بود و کتاب‌های او حاوی داستان‌هایی از اقدامات مرگ‌بار برای کشف و ثبت کوهستان‌های آسیاست. هدین در نخستین سفرش به ایران از راه رشت به تهران، قم، و سپس اصفهان رفت. در این شهر در مسیر گابریل بنگتسون اوکسِنشَرنا (Gabriel Bengtsson Oxenstjerna)، نجیب‌زادۀ سوئدی، گام نهاد که در سال 1617م. از شهر اصفهان دیدن کرده بود. ادامۀ این سفر هدین را نخست به شیراز و سپس از راه بوشهر به بصره، و با یک کشتی بخار پارویی، از دجله به بغداد برد و بار دیگر از راه غرب به ایران بازگرداند. او به‌سبب گزارش‌هایی که از سفرهای ماجراجویانه‌اش در آسیای غربی منتشر کرد، در سوئد به‌عنوان فردی آشنا با ایران شهرت یافت. هدین در یکی از سفرها نیز در مقام یک دیپلمات سوئدی به دربار ناصرالدّین شاه رفت. در جریان همین سفر کاری بود که به‌عنوان مهمان دندان‌پزشک سوئدی شاه بر آن شد تا به دماوند صعود کند. هدین در کل مسیر سفرهایش همواره در پی سرچشمۀ رودها، نقشه‌برداری از کوه‌ها و دریاچه‌ها بود و ترجیح می‌داد به‌جای شهرت علمی و آکادمیک، دیگران او را یک «کاوشگر» و «مکتشف» بدانند (Wahlquist, n.d.). هدین به دلیل خدمات بی‌شمارش به علم زمین‌شناسی، جغرافیا و کشف سرزمین‌های متعدّد جوایز بسیاری دریافت کرد که برخی از آن‌ها از قرار زیر است:

1. در سال 1902م. از سوی شاه اسکار دوم (King Oskar II) نشان نجیب‌زاده دریافت کرد.
2. در سال 1905م. به عضویت آکادمی سلطنتی سوئدی و در سال 1909م. آکادمی سلطنتی سوئدی برای علوم نظامی درآمد.
3. او عضو اجتماعات و مؤسّسات متعدّد سوئدی بود که از سوی آن‌ها بیش از چهل مدال طلا دریافت کرد.
4. در سال 1909م. از دانشگاه‌های آکسفورد و کمبریج، و در 1928م. از هایدلبرگ(Heidelberg)، در 1935م. از اوپسالا (Uppsala)، در 1943م. از مونیخ (Munich) دکترای افتخاری گرفت.

در موزۀ مردم‌شناسی استکهلم چیزهایی که سون آندرس هدین در جریان کاوش‌هایش پیدا کرد در یک نمایشگاه دائمی به معرض نمایش گذاشته شده است (Khonsari, 2016, 7). زندگی‌نامه‌های متعدّدی از سون آندرس هدین، به قلم خود او و یا دیگران منتشر شده که همواره از محبوبیت او در میان هموطنان و هم‌زبانانش حکایت ندارد؛ کارل گوستاو اوسیانّیلسون(Karl Gustav Ossiannilsson)  در کتابی با عنوان سون هدین؛ نجیب‌زاده که او را به کنایه با این عنوان می‌خواند، شرح می‌دهد که چگونه از قهرمان سابقش دلسرد شده است. او بر آن است که بی‌تفاوتی هدین نسبت‌به ویرانی‌های ارتش آلمان در بلژیک، رنج‌های بلژیکی‌ها و ارمنی‌ها و هواداری بی‌چون و چرای او از آلمان و ترکیه، به‌عنوان دست‌نشانده‌اش، او را از خصلت‌های جوانمردی یک نجیب‌زاده بسیار دور می‌کند(Ossiannilsson, 1917, Preface by Herbert Wright) .

1. ثبت یک مسیر در ایران شرقی (Eine Routenaufnahme durch Ostpersien)
2. زندگی من به‌مثابۀ یک کاشف (My life as an explorer)

در این خودزندگی‌نامه هدین به شرح تفصیلی زندگی خود از دوران کودکی و رؤیاهایی می‌پردازد که او در آن دوران در سر می‌پروراند. گزارش جزئیات سفرهایش به آسیا بخش مهمّی از این اثر را تشکیل می‌دهد. هدین در آغاز این روایت می‌گوید «در دوازده سالگی هدفم از زندگی برایم روشن بود» (Hedin, 1926, 1) .

3. ایران و بین‌النّهرین؛ دو مسئلۀ آسیایی (Persien und Mesopotamien; Zwei asiastische Probleme)
4. آسیا؛ هزار مایل در جاده‌های ناشناخته(Asien; tusen mil på okända vägar)
5. بغداد، بابل، نینوا (Bagdad, Babylon, Ninve)
6. یافته‌های جغرافیایی- علمی من در آسیای مرکزی 1894م. 1897م. (Die geographisch-wissenschaftlichen ergebnisse meiner riesen in Zentralasien)
7. سفرهای علمی درآسیای مرکزی (Forskningsresor i Centralasien)
8. در قلب آسیا؛ ده هزار کیلومتر در مسیری ناشناخته (Im herzen von Asien: Zehntausend kilometer auf unbekannten pfaden)
9. از مأموریت اسکار تا شاه ایران، سال 1890م. (Konung Oscars beskickning till Shahen af Persien, år 1890)
10. بحران کویر در آسیا (Kriz pustinï Aziï)
11. آسیای ناشناخته (L'Asie inconnue)
12. خاطرات سفر به ایران، بین‌النّهرین و قفقاز (Matkamuistelmia Persiasta, Mesopotamiasta ja Kaukaasiasta)

این کتاب حاوی شرح نخستین سفرهای هدین به ایران، از راه باکوست. او در این سفرنامه با همان لحن ادیبانه و سرشار از ذوق و اشتیاقش از ایران و ماجراجویی‌هاش در این کشور سخن می‌گوید. تصاویری که در این کتاب از ایران وجود دارد در شمار زیباترین‌هایی بود که تا آن تاریخ منتشر شد (Hedin, 1898, Preface).

13. به سوی شرق (Nach Osten)
14. دور دنیا با هدین (S Hedinem celým světem)

1. کویرهای ایران. سفرنامۀ سون هدین (عنوان اصلی کتاب از راه زمین به هندوستان است، که به‌دلیل اختصاص کل مطالب به ایران، مترجم آن را به این شکل به فارسی برگردانده است. (ze land nach Indien)

این کتاب با ترجمۀ پرویز رجبی در سال 1355ش. توسط انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران منتشر شد. مهران عادل با بررسی سبک نوشتار هدین در این کتاب و شرحی بر زندگی‌نامۀ او بر این باور است که این کتاب در وهلۀ نخست «داستان»ِ ادبیانه و شاعرانۀ سفر هدین به کویر بزرگ ایران است که می‌توان آن را از سویی یک سفرنامۀ شخصی و از دیگر سو، یک سفرنامۀ داستانی خواند. (عادل، اسفند 1382 و فروردین 1383، 144).

2. ایران عهد ناصری (عنوان اصلی به زبان سوئدی: genom Persien, mesopotamien och kaukasien)

این کتاب با ترجمۀ وحید صابری مقدم توسّط انتشارات داده‌پردازان ویرا پارسیان در سال 1401ش. به فارسی منتشر شد.

1. عادل، مهران. (اسفند 1382ش. و فروردین 1383ش.). سون هدین و کویرهای ایران، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا 77 و 78: 141-144. بازیابی‌شده در تاریخ 11 مرداد 1401ش. نورمگز

عکس موجود در سایت برگرفته از سایت ویکی پدیا است.

معصومه کریمی

مرداد 1401ش.