عمر داود پوتا - Umar Daudpota
عمر داود پوتا (Umar Daudpota) ایرانشناس، مترجم و مصحّح پاکستانی است که در زمینۀ زبان و ادبیّات فارسی، عربی و سندی به پژوهش مشغول بودهاست. وی از جمله افراد پرکاری است که تألیف، تصحیح و ترجمۀ آثار متعدّدی را در حوزۀ تاریخ، فرهنگ و ادب فارسی مانند سیاستنامۀ نظامالملک توسی به انجام رسانده و در خصوص زبان سندی و تاریخ آن خطّه هم تحقیقات ارزشمندی عرضه کردهاست.
تولد و درگذشت
1896م. - 1958م.
سوابق زندگی و تحصیل
داود پوتا پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی در زادگاهش، به شهر لارکانه (Larkana) نقل مکان کرد و مشغول به ادامۀ تحصیل شد. در مدرسۀ نوشهرو فیروز (The School Naushahro Feroze) ثبت نام کرد و به فراگیری آموزشهای لازم پرداخت. با رفتن به شهر کراچی وی تحصیل خود را در دبیرستانیِ اسلامی به نام مدرسۀ اسلام سند (Sindh Madressatul Islam) ادامه داد (دانشنامۀ ادب فارسی، 1380، ج. 4، 1153). با کسب رتبۀ ممتاز در آزمون نهایی دورۀ دبیرستان که مجوّزی برای ورود به دانشگاه بود قدم به دانشگاه گذاشت (سومرو، 1350، 37). در سال 1917م. وارد دانشکدۀ علم دی. جِی D. J. Science College منطقۀ سند شد و در سال1921م. توانست مدرک لیسانس خود را در رشتۀ زبان و ادبیّات فارسی کسب کند. تحصیلاتش را در همان دانشکده در رشتۀ زبان عربی ادامه داد و موفّق به دریافت مدرک فوق لیسانس شد. سپس در سال 1924م. ازطرف دولت پاکستان بورسیۀ تحصیلی شد (دانشنامۀ ادب فارسی، 1380، ج. 4، 1153) و به انگلستان سفر کرد تا به تحصیل خود در کالجِ امانوئلِ دانشگاه کمبریج (Cambridge University Emmanuel College) ادامه دهد. وی در سال 1927م. از رسالۀ خود با نام تأثیر شعر عربی بر شعر فارسی دفاع کرد و توانست مدرک دکتری ادبیّات خود را از این دانشگاه دریافت کند. در همین سال به کشورش بازگشت. ابتدا به ریاست مدرسۀ اسلام سند که روزگاری در آنجا درس میخواند، رسید. سال 1929م. بهعنوان استاد عربی دانشکدۀ اسماعیل یوسف جگیشوری (Ismail Yusuf College) در بمبئی مشغول به کار شد و به امر تعلیم دانشجویان پرداخت. سِمتهای علمی- اجرایی دیگری هم در کارنامۀ شغلی او دیده میشود (فرهنگ خاورشناسان، 1388، ج. 4، 25).
سوابق اجرایی و پژوهشی
تحقیقات او شامل پیرامون تاریخ، شعر، نقد، بیوگرافی، دین و ادبیات سندی بود. وی بیش از بیست کتاب و بسیاری مقاله نوشتهاست (ویکیپدیا).
با مرور سوابق پژوهشی داود پوتا مشخّص میشود که او بیشتر بر ادبیّات فارسی، تصحیح، ترجمه و تألیف آثار ادبی- تاریخی زبانهای فارسی، عربی و سندی متمرکز بودهاست. آشنایی وی به سه زبان عربی، فارسی و انگلیسی باعث میشد که بتواند آثارش را به یکی از این سه زبان به نگارش درآورد و با تحقیقات بینالمللی ارتباط بهتری برقرار کند. او پشتکار بسیاری داشت و برای مبادلات علمی و پژوهشی به کشورهای مختلفی سفر میکرد؛ بهعنوان مثال در سال 1953م. در قالب عضوی از هیئت فرهنگی پاکستان به ایران سفر کرد. در سالهای دیگر به کشورهای اسلامی نظیر عراق، مصر، سوریه و فلسطین مسافرت کرد. او در رهگذر این سفرها از هر موقعیّتی برای پیشبرد اهداف محقّقانهاش استفاده میکرد (فرهنگ خاورشناسان، 1388، ج. 4، 25).
داود پوتا آنقدر در زمینههای پژوهشیاش شهرت یافت که برتراند راسل (Bertrand Arthur William Russell) وی را در حوزۀ زبان و ادبیّات فارسی و عربی متخصّص میدانست و اذعان داشت که داود پوتا به زاویهها و نکتههای دور علمی دست یافتهاست و این درحالی بود که خودش هیچ ادّعای تخصّصی و برتری علمی نداشت و این تواضع نیکو از ویژگیهای یک دانشپژوه واقعی بهشمار میرود (سومرو، 1350، 36).
این محقّق پاکستانی مشاغل علمی و دولتی گوناگونی را هم بر عهده داشتهاست. مدیریّت مدرسۀ اسلام سند، ریاست آموزش و پرورش منطقۀ سند در سال 1939م.، عضویّت در کمیسیون استخدام دولتیِ ناحیۀ سند در سال1951م. و نهایتاً عضویّت در کمیسیون استخدام دولتی پاکستان در سال 1955م. از جمله این اشتغالات اجرایی و دولتی بودهاست (فرهنگ خاورشناسان، 1388، ج. 4، 25). همچنین بهسبب مهارتش در زمینۀ زبان و ادب عربی، عضو مکاتب آکادمی زبانشناسی فؤاد دوم (Fuad II) در شهر قاهره نیز بودهاست. در دوران سه سالۀ مدیریّت در مدرسۀ اسلام سند توانست دوباره آن را به جایگاه ممتاز اوّلیّه برگرداند و وجهۀ از دست رفتۀ آن را بازیابی کند (سومرو، 1350، 38).
برای تقدیر از زحمات و اقدامات داود پوتا، وی مفتخر به دریافت لقب شمسالعلما از طرف کشورش شد (فرهنگ خاورشناسان، 2388، ج. 4، 25). او جوایز دیگری مانند جایزۀ نورمان هِی (Norman Hey) در دورۀ تحصیل در مقطع کارشناسی و مدال طلای رتبۀ برتر در پایۀ فوق لیسانس را نیز دریافت کرده بود (دانشنامۀ ادب فارسی، 1380، ج. 4، 1153).
آثار
داود پوتا نویسندهای توانا و خبره بود که مقالات و کتابهای زیادی به چهار زبان سندی، انگلیسی، عربی و فارسی نوشت و تعداد آنها به بیش از هشتاد اثر میرسد. وی آثار بسیاری را تصحیح یا ترجمه کردهاست. تألیفات وی به زبان سندی و پیرامون تاریخ سند، موجب تقویت و ارتقای هرچه بیشتر این زبان شد و از اهمیّت شایانی برخوردار گشت (سومرو، 1350، 38). در ادامه شرح مختصری از مهمترین آثار او آمدهاست:
- نخستین اثر پژوهشی داود پوتا، تأثیر شعر عربی در ارتقای شعر فارسی (The influence of Arabic poetry on the development of Persian poetry) نام دارد که رسالۀ دکتری وی بودهاست و آن را در سال 1927م. به اتمام رساند (فرهنگ خاورشناسان، 1388، ج. 4، 25). رسالۀ یاد شده بعدها در سال 1937م. با مساعدت رهبر روحانی طایفۀ بهره(Bohras) یعنی طاهر سیفالدّین در بمبئی به انتشار درآمد (دانشنامۀ ادب فارسی، 1380، ج. 4، 1153) و در ایران هم بهوسیلۀ سیروس شمیسا ترجمه و چاپ شد.
- یکی از آثار مهم داود پوتا در قلمروی زبان سندی، رسالۀ شاه میباشد که ابتدا آن را در سال 1923م. با همکاری نویسندهای دیگر به چاپ رساند. سپس خود او سالهای زیادی از عمرش را در راه ویرایش و چاپ مجدّد آن و افزودن اضافات و اصلاحاتی به آن صرف کرد. این اثر در واقع اشعار شاه عبداللّطیف از شعرای عارف مشهور سندیزبان میباشد که داود پوتا بهسبب علاقه و ارادتی که به وی داشت، در تصحیح مجدد دیوان اشعارش بسیار کوشید (سومرو، 1350، 38 و 39).
- داود پوتا کتابهایی را هم به زبان فارسی تصحیح و تدوین نمودهاست. یکی از کتابهای تصحیحشدۀ این دانشمند پاکستانی، فتحنامۀ سند معروف به چَچنامه تألیف و ترجمۀ علی بن حامد کوفی میباشد که در سال 1939م. بههمّت انتشارات انجمن مخطوطات فارسی حیدرآباد دکن به چاپ رسید. کتاب یادشده درحقیقت ترجمهای است از کتابی به زبان عربی که مترجمِ آن مقدّمۀ کتاب و تعدادی شعر عربی به آن اضافه کردهاست. این اثر اوّلین نوشتۀ جامع از تاریخ فتوحات اسلامیِ منطقۀ سند است که بهطور مستقل در دسترس قرار گرفتهاست و اکثر گفتههای کتب تاریخی اسلامیِ قبل از خود را پیرامون این ناحیه در بر دارد. اثر مذکور علاوهبر این مورد، به چند علّت دیگر نیز اهمیّت دارد: یکی اینکه از تاریخ سند قبل از فتح بهدست مسلمانان صحبت کردهاست. دیگر آنکه نقلهای تاریخیاش صحّت و اعتبار زیادی دارد و کتابهایی که به زبان فارسی درمورد تاریخ سند نوشته شدهاند همگی با نقل از این کتاب به تاریخ آن سرزمین پرداختهاند. داود پوتا علاوهبر تصحیح اصل اثر از روی نسخ موجود، مقدّمهای روشنگر نیز به آن افزودهاست و توضیحات و فهرستبندی را هم ضمیمۀ اثر خود کردهاست (علی بن حامد کوفی، 1384، یج و ید و یح).
- تاریخ سند معروف به تاریخ معصومی نوشتۀ سیّد محمّد معصوم بکری کتاب دیگری است که وی با موضوع تاریخ منطقۀ سند تصحیح کردهاست. این کتاب در سال 1938م. توسط نشر مؤسسۀ تحقیقات شرقی بهندارکر (Bhandarkar Oriental Research Institute) منتشر شد. موضوع این کتاب هم مانند فتحنامۀ سند، تاریخ فتوحات مسلمین در منطقۀ سند و حاکمان و نایبان بعد از آن تا زمان مؤلّف است که در چهار بخش (جزء) آن را نوشتهاست. داود پوتا یک نسخه از آن را در زمان تحصیل در دانشگاه کمبریج بهدست آورد و پس از عزیمت به پاکستان و به خواهش ناشر، آن را تدوین نمود و بر آن مقدّمه، توضیحات و تعلیقات مُفصّل و جامعی نگاشت (سید محمّد معصوم بکری، 1382، ه - ز).
- کتاب انتخابات نثر و نظم فارسی (Selections from Persian Prose and Poetry) دیگر کتاب نوشته داود پوتا به زبان فارسی است که در سال 1936م. بهدست انتشارات شرف الدّین الکتبی و اولاده (Sharafuddin & Sons) در هشتاد و هشت صفحه به چاپ رسید. این اثر که در اصل گردآوری گزیدههایی از نظم و نثر فارسی است که بهمنظور استفادۀ کسانی که خواستار قبولی در آزمون ورودی سال 1939م. دانشگاه بمبئی (University of Bombay) و تحصیل در رشتۀ زبان و ادبیّات فارسی بودند، منتشر گردید. محتوای آن به دو بخش مجزای نثر و نظم تقسیم میشود. در بخش نثر، پنجاه و سه حکایت عمدتاً از کتب کهن فارسی از جمله گلستان سعدی، قابوسنامه و کلیله و دمنه آمدهاست و در قسمت نظم آن هفتاد و یک شعر فارسی از شاعران بزرگی همچون سعدی، حافظ شیرازی و ناصرخسرو بهگُزین شدهاست (داود پوتا، 1938، مقدّمه).
- تصحیح سیاستنامۀ خواجه نظام الملک توسی، (1934م.)
- تصحیح کتاب عیار دانش اثر ابوالفضل بن مبارک علامی دکنی، (1934م.)
- روشنائینامۀ ناصرخسرو، (1938م.)
- سفرنامۀ ناصرخسرو، (1938م.)
- آغاز فارسی (در 4جلد) (1951م.)
- حمزۀ اصفهانی (ترجمۀ بخش اوّل به انگلیسی) (Hamza ibn al-Hasan [ibn] al-Mu'addib al-Isfahani)
- سنجش آموزش همگانی (Survey of Mass Education)
- گزیدههایی از کلام حافظ و عارف (Selection from Hafiz and Arif)
- گلهای معطّر (Surah Al "Perfumed Flowers)
- بیان العارفین (نسخهای کوتاه از ملفوظات شاه عبدالکریم بُلری) (Bayan-ul-Arfeen A short version of Malfoodhaat of Shah Abdul Kareem of Bulri)
- منهاج العاشقین (Minhaj-ul-Ashqeen)
آثار منتشرشده به فارسی
- تاریخ سند معروف به تاریخ معصومی، (1382ش.)، نوشتۀ محمّد معصوم بکری، تصحیح محمّد داود پوتا، تهران: نشر اساطیر.
- فتح نامۀ سند معروف به چَچنامه، (1384ش.)، نوشتۀ علی بن حامد کوفی، تحصیح محمّد داود پوتا، تهران: نشر اساطیر.
- تأثیر شعر عربی بر تکامل شعر فارسی، (1382ش.)، ترجمۀ سیروس شمیسا، تهران: صدای معاصر.
منابع
- بکری، سیدمحمّد میرمعصوم، (1382ش.)، تاریخ سند معروف به تاریخ معصومی، (تصحیح عمر بن محمّد داود پوته)، تهران: اساطیر.
- داود پوته، عمر بن محمّد، (1938م.)، انتخابات نثر و نظم فارسی، بمبئی: شرفالدین الکتبی و اولاده.
- گروه نویسندگان، (1380ش.)، دانشنامۀ ادب فارسی: ادب فارسی در شبه قارۀ هند، پاکستان، بنگلادش، به سرپرستی حسن انوشه، ج. 4، بخش دوم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- سومرو، فیض محمّد، (بهمن 1350ش.)، دکتر داود پوتا دانشمند ایرانشناس پاکستان، ترجمۀ محمّد یوسف فاروقی، ماهنامۀ هلال، شمارۀ 120.
- گروه مؤلّفان و مترجمان، (1386ش.)، فرهنگ خاورشناسان: زندگینامه و کتابشناسی ایرانشناسان و اسلامشناسان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ج4.
- کوفی، علی بن حامد، (1384ش.)، فتحنامۀ سند معروف به چچنامه، (تصحیح و اضافات عمر داود پوته)، تهران: اساطیر.
منابع به زبان های دیگر
7. Wikipedia
8.http://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=675992&pageStatus=0&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
گردآورنده
سیّد محمّد قدسی
اسفند 1398ش.
تاریخ آخرین ویرایش
<span>1401-02-11</span>