ویلهلم آیلرس - Wilhelm Eilers

ویلهلم آیلرس (Wilhelm Eilers) ایران‌شناس آلمانی است. بیشتر پژوهش‌های او در زمینۀ آشورشناسی، سامی‌شناسی، زبان‌شناسی و باستان‌شناسی بوده‌است. تحقیقات باستان‌شناسی او درحوزۀ اصفهان و ارائۀ اطّلاعاتی جامع دربارۀ گویش‌های گفتاری مناطق مختلف ایران نمود بارز فعّالیّت‌های او در ایران می‌باشد.

تولد و درگذشت

1906م. - 1989م.

سوابق زندگی و تحصیل

پس از دریافت مدرک دیپلم در شهر لایپزیک، در فرایبورگ و مونیخ در رشتۀ حقوق به تحصیل پرداخت. در سال 1931م. موفّق به اخذ درجۀ دکتری شد. رسالۀ دکتری وی در زمینۀ حقوق و قوانین قوم قدیم بابل بود. پس از دریافت نخستین مدرک دکتری‌اش به ادامۀ تحصیل در رشتۀ زبان‌شناسی تاریخی پرداخت. از سال 1936م. به سِمَت مشاور علمی انستیتوی باستان‌شناسی آلمان (German Archaeological Institute) انتخاب شد. در سال 1938م. موفق شد مدرک دکتری در رشتۀ زبان‌شناسی تاریخی را نیز کسب کند (مشکین‌نژاد، 1386، 497).

سوابق اجرایی و پژوهشی

ویلهلم آیلرس در زبان فارسی دستی توانا داشت و در زمینۀ زبان‌شناسی، فرهنگ آشوری، سامی، خطّ بابلی و باستان‌شناسی تحقیقاتی به رشتۀ تحریر درآورد (همان). او توانسته بود از روی اسناد و مدارک موجود در خطّ میخی بین‌النهرین، اسامی و عناوین صاحب‌منصبان ایران باستان را پیدا کند. همین اقدام او زمینه‌ساز رسالۀ ورود به دانشگاهش شد. در سال 1931م. از رسالۀ دکتری خود دربارۀ گروه‌های اجتماعی از دیدگاه حقوق بابلی دفاع کرد. هم‌چنین در سال 1935م. تحقیقی دربارۀ قوم کرکا KRKA در کتیبه‌های هخامنشی فارسی باستان انجام داد (جهانداری، 1372). او پس از دریافت مدرک دکتری، پژوهش در حوزۀ مطالعات شرقی را در شهر لایپزیگ و در همراهی با هانس هاینریش (Heinrich Schaeder) ادامه داد. (ایرانیکا). از سال 1936م. تا 1945م. به‌عنوان نماینده و سرپرست بخش ایرانی انستیتوی باستان‌شناسی آلمان که مرکز پژوهشی آن در اصفهان قرار داشت، مشغول به کار شد (مشکین نژاد، 1386، 497). آیلرس در طول سال‌های اقامت خود در اصفهان به‌طور گسترده گویش‌های گفتاری این خطّه را ضبط کرد و مطالعاتی را در این زمینه انجام داد. هنگامی‌که متّفقین در سپتامبر سال 1941م. ایران را به اشغال خود درآوردند، او در ایران تحت فشار قرار گرفت (ایرانیکا). بین سال‌های1947م. تا 1952م. در دانشگاه سیدنی (University of Sydney) با درجۀ استادیاری مشغول تدریس مطالعات عبری و عهد عتیق شد. از سال 1952م. تا 1958م. مشاور بخش شرق‌شناسی کتابخانۀ دانشگاه ماربورگ (University of Marburg) بود. درسال‌های 1958م. تا 1974م. نیز رئیس سمینار شرق‌شناسی دانشگاه ورتسبورگ (University of Wurzburg) بود. وی در سال 1966م. در کنگرۀ جهانی ایران‌شناسان در تهران حضور داشت و در سال 1974م. مفتخر به کسب درجۀ دکتری افتخاری از دانشگاه تهران (University of Tehran) گردید (مشکین‌نژاد، 1386، 497). آیلرس در سال 1973م. عضو معمولی آکادمی علوم باواریا (The Bavarian Academy of Sciences) بود. در 1963م. عضو افتخاری آکادمی رویال کوردوبا (The Royal Academy of Cordoba) گردید. او هم‌چنین یکی از ویراستاران مشاور اوّلیۀ دانش‌نامۀ ایرانیکا (Encyclopædia Iranica) بود (ایرانیکا).

آثار

آیلرس یکی از پرکارترین مستشرقان دهه‌های گذشته بوده‌است. او درزمینۀ تاریخ حقوقی، قوانین خط‌‌‌ّ میخی، گویش‌ها، فولکلور، اشعار عامیانه، اسم‌سازی، فرهنگ‌نویسی، ریشه‌شناسی واژگان، معناشناسی تطبیقی و دستور زبان پژوهش‌های فراوانی انجام داده‌است (ایرانیکا). از ویلهلم آیلرس پژوهش‌هایی در موضوعات ایران باستان موجود است که نشانگر علاقه و توجّه خاص او به این بخش از تاریخ ایران می‌باشد. هم‌چنین تحقیقات و پژوهش‌های باستان‌شناسی او در حوالی اصفهان اطّلاعات خوبی از نحوۀ گویش و زبان مردم این منطقه ارائه می‌دهد. عنوان برخی از کتاب‌ها و تحقیقات وی در ذیل آمده‌است:

امشاسپند (Ameshaspenta)، (1957م.)
ایران‌شناسی (Iranistik)، (1959م.)
مغان (Mazdak)، (1960م.)
مادها (Medien)، (1960م.)
اورمزد (Ormazd)، (1960م.)
کردها و کردستان (The Kurds and Kurdistan)، (1965م.)
قیچی کرتیر (Die scheredes Kartir)، (1974م.)
مفهوم و منشأ نام سیّارات (Sinn und Herkunft der)، (1976م.) (Planetennamen)
ایران و بابل (Iran and Babylon)، (1978م.)
نام دماوند (Der Name Demawend)، (1954م.). در این رساله نظریه‌های گوناگون خاورشناسان مورد بررسی قرار گرفته‌است. طبق یافته‌های آیلرس نام دماوند نخستین بار در نقش رستم آورده شده‌است (اسماعیل‌پور مطلق، 1396، 14).
کوروش بزرگ KYROS، (1964م.). او در این کتاب به شرح زندگی کوروش هخامنشی و نام وی پرداخته‌است. درواقع پس از ذکر زندگی‌نامۀ ابتدایی پادشاه هخامنشی، به اقدامات بشردوستانه وی و ریشه‌شناسی اصل و نسب او باتوجّه به نوشته‌های هرودوت و کتیبۀ بیستون می پردازد (آیلرس، 1390، 12).
فرهنگ لغت آلمانی به فارسی به‌عنوان سومین فرهنگ لغت در آلمان شناخته شده‌است که آن را به‌تنهایی تنظیم کرد. دو جلد آن در زمان حیاتش منتشر شد ولی متأسّفانه این کار ناتمام ماند و با مرگ او حروف‌چینی فقط تا میانۀ حرف F صورت پذیرفت. تمرکز اصلی وی در این فرهنگ بر آوانویسی لغات و جملات فارسی بود (دهباشی، 1381، 237).
کتاب سه جلدی لهجه‌های غرب ایران؛ جلد نخست: خوانسار (1976م.)، جلد دوم: گز (1979م.) و جلد سوم: سیوند (1988م.). اهمیّت اصلی این اثر را باید در استفاده از منابعی برای شناسایی آداب و رسوم و حفظ میراث فرهنگی جست (جهانداری، 1372).
Geographische Namengebung in und um Iran
Iranische Beamtennamen in der keilschriftlichen Überlieferung

آثار منتشرشده به فارسی

از او اثری در ایران ترجمه و منتشر نشده است.

منابع

آیلرس، ویلهلم، (1390)، کوروش بزرگ: پژوهشی دربارۀ نام بنیان‌گذار سلسلۀ هخامنشیان، ترجمۀ سوزان گویری، تهران: بهجت.
اسماعیل‌پور مطلق، ابوالقاسم، (1396)، دماوند در اساطیر ایرانی، جلد 5، تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.
جهانداری، کاووس، (1372)، والتر هینتس، مجلّۀ آینده، شمارۀ 10.
دهباشی، علی، (1381)، گفت وگو با خسرو ناقد، بخارا، شمارۀ 14.
مشکین‌نژاد، پرویز، (1386)، فرهنگ خاورشناسان، جلد 1. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.