هاینریش فردیناند کارل بروکش - Heinrich Ferdinand Karl Brugsch
هاینریش فردیناند کارل بروکش (Heinrich Ferdinand Karl Brugsch) مصرشناس، زبانشناس، سفیر و سفرنامهنویس آلمانی قرن نوزدهم بود. او بارها به مصر سفر کرد و عمدة آثار او دربارة مصر، جغرافیا، آثار تاریخی و زبانهای باستانی مصری است. او همچنین به عنوان سفیر پروس دو بار به ایران سفر کرده و سفرنامههایی نیز از خود به جای گذاشته است.
تولد و درگذشت
۱۸ فوریه ۱۸۲۷م. – ۹ سپتامبر ۱۸۹۴م.
سوابق زندگی و تحصیل
هاینریش فردیناند کارل بروکش در سال ۱۸۲۷م. در برلین به دنیا آمد. پدر او، ارنست ویلهم (Ernst Wilhelm)، افسر ژاندارمری (Gendarmerie-Wachtmeister) و پدربزرگش، یوهان کارل (Johann Karl)، افسر سوارهنظام (Dragoner-Wachtmeister) ب.پ. مادرش نیز دوروتئا شرام (Dorothea Schramm) نام داشت (Bissing, 1955)).
او در سن هفتسالگی در ژیمنازیوم فرانسوی (Französische Gymnasium) ثبت نام کرد و پس از اتمام آن به دورة دوم رفت و وارد ژیمنازیوم کلنی (Köllnische Realgymnasium) شد. او با آنکه بسیار مستعد بود ولی در مدرسه نمرات پایینی داشت اما در عوض به صورت مرتب به موزة مصر برلین (Ägyptischen Museums) سر میزد و توانسته بود توجه مدیر آنجا، جوزپه پاسالاکوا (Giuseppe Passalacqua) را به خود جلب کند و دستیار او شود (Endesfelder, 1998).
بروکش وقتی فقط شانزده سال داشت، توانست رمز خط دموتیک مصری را بشکند. این موضوع پاسالاکوا را تحتتأثیر قرار داد و بروکش را به الکساندر فون هومبولت (Alexander von Humboldt) معرفی کرد (Ibid). او به زودی پس از کش و قوس فراوان و درگیری با مدیر مدرسة خود، کتاب خط مصری دموتیک (کتاب اول در بخش آثار) را به لاتین چاپ کرد و در آن خود را دانشآموز سال اول ژیمنازیوم دورة دوم (discipulus primae classis gymnasii realis) معرفی کرد (Bissing, 1955)! این کتاب آغازگر راه مطالعات خط دموتیک بود.
هومبولت پس از آن حامی جدی بروکش شد و از پادشاه پروس درخواست بورسیة تحصیلی سهساله مصرشناسی در دانشگاه برلین (Berliner Universität) برای او کرد که پذیرفته شد. پس از آنکه او آزمون نهایی (Abitur) خود را در سال ۱۸۴۸م. از سرگذراند وارد دانشگاه برلین شد. او پس از آن باید در کلاسهای ریشارد لپسیوس (Richard Lepsius)، مصرشناس برجسته، شرکت میکرد اما او از کسانی بود که جلوی انتشار کتاب بروکش را گرفته بود و او را مرتب از کلاس خود اخراج میکرد (Endesfelder, 1998)!
او در مدت حضور خود در دانشگاه، در کلاسهای اساتیدی چون فرانتس بوپ (Franz Bopp)، کارل لاخمان (Karl Lachmann)، موریتس هاوپت (Moritz Haupt)، کارل ریتر (Karl Ritter)، کارل اوتو فون راومر (Karl-Otto von Raumer) و آگوست بوک (August Böckh) شرکت میکرد. در نهایت با اینکه چندین بار با طرح دکترای او مخالفت شد اما در تابستان ۱۸۵۱م. آن را به سرانجام رساند. او حتی قبل از اتمام تحصیلاتش با کمک هزینة هومبولت و با حمایت پادشاه پروس، سفرهایی تحقیقاتی به پاریس، لایدن و تورین داشت (Ibid).
در سال ۱۸۵۳م. برای اولین بار، با حمایت پادشاه برای یک سال به مصر سفر کرد و با یکی بزرگترین مصرشناسان زمان خود، آگوست ماریت (Auguste Mariette) آشنا شد و او را در کاوش سقاره و چند کاوش دیگر همراهی کرد. او در این سفر زبان عربی نیز آموخت (Ibid). در ۱۸۵۴م. در دانشگاه برلین به عنوان استاد موقت کار خود را شروع کرد و در ۱۸۵۵م. در موزة مصر برلین دستیار شد (Bissing, 1955) اما دوباره در سال ۱۸۵۷م. برای بار دوم و با دعوت ماریت، برای اکتشافاتی در حوزة مصر علیا راهی آنجا شد و در بهار ۱۸۵۸م. به برلین بازگشت و به کار خود در دانشگاه ادامه داد (Endesfelder, 1998).
در ۱۸۵۹م. هومبولت از دنیا رفت و بروکش حامی بزرگ خود را از دست داد. همین باعث شد تا بروکش پیشنهاد یولیوس فون مینتولی (Julius von Minutoli) را بپذیرد و همراه او، با هیئت سلطنتی به ایران سفر کند (Ibid). مأموریت اصلی این هیئت بررسی راههای ورود کالاهای پروسی به ایران بود. بروکش سفرنامة مفصلی در دو جلد از این سفر نوشته و در آن با جزییات مسیر حرکتشان از استانبول تا تفلیس و سپس تبریز و تهران را شرح داده است. این هیئت برای یک سال و هفت روز در ایرانماند. در ماه هفتم سفر، فون مینتولی از دنیا رفت و پس از آن بروکش ریاست هیئت را به عهده گرفت (شادفر، ۱۳۸۷).
این هیئت در ژانویة ۱۸۶۲م. به برلین بازگشت اما به زودی بروکش دوباره بهعنوان دیپلمات به قاهره فرستاده شد. رسوایی مالی و مرگ تعداد زیادی آلمانی بر اثر بیماری، تنها بعد از دوسال او را مجبور به استعفا کرد. او سپس در راه بازگشت به برلین، به پاریس رفت و در کولژ دو فرانس (Collège de France) سخنرانی کرد. در آنجا به او پیشنهاد استادی این دانشگاه داده شد اما بروکش نپذیرفت و در عوض به پیشنهاد لپسیوس، در سال ۱۸۶۷م. استاد مصرشناسی دانشگاه گوتینگن (Universität Göttingen) شد اما تنها پس از سهسال مرخصی پنجسالهای از وزارت آموزش پروس گفت و راهی مصر شد (Endesfelder, 1998)).
بروکش در سال ۱۸۷۰م. به مصر رفت و در آنجا مدیریت مدرسة مصرشناسی (Ecole d’Égyptologie) را برعهده گرفت و در سال ۱۸۷۳م. در مصر به رتبة بیگ رسید (Sack, n.d.). اما پس از مدتی به دلایل مشکلات مالی و سقوط اسماعیل پاشا، مدرسة مصرشناسی تعطیل شد. بروکش در ۱۸۷۹م. به برلین بازگشت. پس از مدت کوتاهی شنید که ماریت بیمار شده است. ماریت در هنگام مرگ جایگاه خود را در مصر به بروکش داد و او به مصر بازگشت. در سال ۱۸۸۱م. توفیق، نایبالسلطنة جدید مصر، او را به رتبة پاشا ارتقا داد (Bissing, 1955).
او پس از مدتی دوباره به برلین بازگشت ولی موقعیت استادی خود در گوتینگن را رها کرد و در سال ۱۸۸۱ و ۱۸۸۲م. برای مدت کوتاهی در دانشگاه برلین تدریس کرد. اما دوباره با حمایت پادشاه در هیئت بازدید شاهزاده فریدریش کارل (Prince Friedrich Karl) در سال ۱۸۸۳م. به مصر سفر نمود (Endesfelder, 1998). او از این سفر نیز سفرنامهای نوشته است.
بروکش در سال ۱۸۸۶م. و این بار در رأس هیئتی به ایران سفر کرد. او این بار از طریق روسیه، دریای خزر و گیلان به تهران آمد و به خدمت شاه رسید. این هیئت در این سفر به شهرهای جنوبیتر تا شیراز نیز سفر کرده است. بروکش از این سفر نیز سفرنامهای با نام از سرزمین آفتاب بر جای گذاشته است (صادقی، ۱۳۹۸).
سوابق اجرایی و پژوهشی
همانطور که از توضیحات بالا برمیآید بروکش هیچگاه نه در دانشگاهی به صورت رسمی و منظم درس خوانده و نه به صورت منظم شغل دانشگاهی داشته است اما علاقه و استعدادش او را به یکی از برزگترین مصرشناسان و شرقشناسان بدل کرد. بیشتر آثار او در زمینة تاریخ، فرهنگ، جغرافیا و زبانهای مصر است و او به عنوان پدر مطالعات خط دموتیک نیز شناخته میشود. او در سال ۱۸۶۳م. مجلهای به نام ژورنال زبانها و باستانشناسی مصر (Zeitschrift für ägyptische Sprache und Alterthumskunde) را پایه گذاشت که در زمینة خود پیشگام بود (Britannica, 2022).
آثار
- خط مصری دموتیک
- آموزش اعداد دموتیک در مصر باستان
- کتیبة روزتا
- یادمانهای مصر
- کتیبههای جغرافیایی یادمانهای مصر باستان
- سفرنامة مصر
- فرهنگ هیروگلیف-دموتیک
- سفر به واحة بزرگ الخارجه در صحرای بزرگ لیبی: شرح بناهای تاریخی آن
- فرهنگ جغرافیایی مصر باستان
- شاهزاده فریدریش کارل در سرزمین صبح
- سنگنوشته و سخن كتاب مقدس
- از سرزمين صبح: قديم و جديد
آثار منتشرشده به فارسی
- بروگش، هـ. (۱۳۶۷). سفری به دربار سلطان صاحبقران ۱ (ترجمة محمدحسین کردبچه). اطلاعات.
- (1374). در سرزمین آفتاب: دومین سفرنامه هاینریش بروگش، تصویری از ایران سده نوزدهم (ترجمة مجید جلیلوند). مرکز.
- (۱۳۸۵). تعزیه در عصر ناصری (ترجمة محمدحسین کردبچه). اطلاعات.
- (1386). پاسارگاد، بوی باستان (ترجمة محمدحسین کردبچه). اطلاعات.
منابع
- بروگش، هـ.. (۱۳۶۷). سفری به دربار سلطان صاحبقران ۱ (ترجمة محمدحسین کردبچه). اطلاعات.
- شادفر، ش. (۱۳۸۷). بروگش، سفرنامهها، دو سفرنامه از هاینریش کارل بروگش به ایران: سفر هیئت نمایندگی حکومت پادشاهی پروس به ایران، دائرهالمعارف بزرگ اسلامی (جلد دوم). بازیابی شده در تاریخ ۱۵ مرداد ۱۴۰۱ از:
- صادقی، م. (۱۳۹۸). بروگش، سفرنامهها، دو سفرنامه از هاینریش کارل بروگش به ایران: از سرزمین آفتاب، دائرهالمعارف بزرگ اسلامی (جلد دوم). بازیابی شده در تاریخ ۱۵ مرداد ۱۴۰۱ از: https://www.cgie.org.ir/fa/article/239338/%D8%A8%D8%B1%D9%88%DA%AF%D8%B4%D8%8C-%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7#c901f581b-9877-41ce-85c0-c0a96f5d95c0
- Brugsch, H. (1863). Reise der k. preussischen Gesandtschaft nach Persien, 1860 und 1861: 2. Hinrichs.
- -. (1886). Im Lande der Sonne. Wanderungen in Persien. Zweite Auflage. Allgemeiner Verein für deutsche Literatur.
- Endesfelder, E. (1998). Schon mit sechzehn hatte er das Demotische entziffert. Der Ägyptologe Heinrich Brugsch (1827–1894). Berlinische Monatsschrift (Luisenstädtischer Bildungsverein), 9, 58–64. Retrieved August 07, 2022 from https://berlingeschichte.de/bms/bmstxt98/9809pora.htm
- Britannica, T. Editors of Encyclopaedia. (2022). Heinrich Karl Brugsch. Encyclopedia Britannica. Retrieved August 07, 2022 from https://www.britannica.com/biography/Heinrich-Karl-Brugsch
- Bissing, F. W. F. (1955). Brugsch-Pascha, Heinrich. Neue Deutsche Biographie, 2, 667-668. Retrieved August 07, 2022 from https://www.deutsche-biographie.de/pnd118674676.html#ndbcontent
- Sack, H. (n.d.). Heinrich Karl Brugsch and the Decipherment of Demotic Script. Scihi and Blog. Retrieved August 07, 2022, from http://scihi.org/heinrich-karl-brugsch/
سایر منابع پیشنهادی
در سال ۱۸۹۴م. بروکش خودزندگینامهای به زبان آلمانی با نام «زندگی من و سفرهای من» نوشته است که در ابتدا در مجلات چاپ شده و سپس به شکل کتاب مستقلی درآمده است:
- Brugsch, H. (1894). Mein Leben und mein Wandern. Zweite Auflage, Allgemeiner Verein fur deutsche Literatur.
- Erman, A. (1894). Nachruf an Heinrich Brugsch. Zeitschrift für Ägyptische Sprache und Alterthumskunde, 32, 69–73. Retrieved in August 07, 2022 from https://archive.org/details/zeitschriftfr32brug/page/68/mode/1up
گردآورنده