ادیان ایران باستان (Iranology Historical Religions)

تاریخ انتشار: 30 فروردین 1402

جایگاه ادیان

جایگاه ادیان در ایران باستان بسیار ارزشمند بوده‌است. جان بایر ناس (John Boyer Noss) خاورشناس و برندۀ جایزۀ نوبل اقتصاد درخصوص ارزش و جایگاه دین در خاورمیانه معتقد است: «مذهب و ادیان مردم خاورمیانه ارزشی بسیار و قیمتی گران به شخصیّت فرد انسانی می‌دهد و درنتیجه پایۀ رابطۀ میان بشر و خداوند را با رشتۀ عناصر و عوامل اخلاقی استوار می‌سازد. دو صفت در ادیان خاورمیانه به‌وضوح تمام نمایان است؛ یکی اعتقاد و ایمان به حقایق مذهبی تاریخی و دیگر عمل برطبق مبادی اخلاق که مطابق رضای حق تعالی می‌باشد»^[1].

تاریخچه پرستش

کهن‌ترین دین در ایران باستان مزدیسنا یا دین زرتشت بوده‌است امّا قبل از آن نیز ایرانیان باورهای مذهبی داشته‌اند. «اکثر مردم قوای طبیعت را می‌پرستیدند و آن‌ها را دیوا (Divas) می‌گفتند… هم‌چنین ایرانی‌ها میترا (Mitra) را بسیار حرمت می‌گذاشتند. یونانی‌ها و رومیان آن را خدای آفتاب می‌گفتند و برای ایرانیان مظهر پاسداری و ایمان بوده‌است… سکنۀ ایران در آن ازمنۀ قدیم، قایل به یک ترتیب عام و انتظامی تمام در جهان بوده‌اند که هم به‌صورت طبیعی و هم به‌صورت اخلاقی بر جهان حکم‌فرمایی می‌کند و آن را به زبان خود آرتا (Arta) یا آرشا (Arsha) نام نهاده بودند و عدل و راستی را از صفات خاصۀ او می‌دانستند… پرستش آذر یا عبادت آتش از رسوم و آداب ایرانیان قدیم است و دارای اهمیّت خاصّی بوده‌است و آن را هم به تشریفات و مناسکی… انجام می‌داده‌اند که تا به امروز هم باقی مانده‌است»^[2].

مذهب و ادیان مردم خاورمیانه ارزشی بسیار و قیمتی گران به شخصیّت فرد انسانی می‌دهد و درنتیجه پایۀ رابطۀ میان بشر و خداوند را با رشتۀ عناصر و عوامل اخلاقی استوار می‌سازد.

دین در ایران با توتم‌پرستي و آنیمیزم (animism) شروع مي‌شود. پیروان این دین باستانی در مراحل پیشرفتۀ رهروی خود به درجاتی به نام‌های کلاغ (corax)، پوشیده (gryphius)، سرباز (miles)، شیر (leo)، پارسی (perses)، پیک خورشید (lelio dromus) و پدر (pater) می‌رسیدند^[3]. این کیش در زمان هخامنشیان رواج زیادی داشت. از دیگر مذاهب غیررسمی در ایران باستان عقاید قوم کاست (caste) بود. قوم كاست يا كوسي در لرستان سكونت داشتند. اين قوم ايراني، غير آريايي و متمدّن‌ترين مردم روزگار خود بوده‌اند. اين قوم با عنصر بابلي در آمیخت و بر آن قوم سلطه يافت و قرن‌ها حكومت کرد. دياكونف ((Igor M. Diakonoff محقّق اهل شوروي سابق مي‌نويسد: «قوم كوسي يا كاست‌ها داراي خدايان متعدّد بوده‌اند. در ميان اين قوم آيين‌هاي چندي در كنار هم وجود داشتند. اصل ديانت و خدايان آسيايي كه آيين كهن خودشان بود؛ تمدّن، فرهنگ و آيين هند و اروپايي را نيز از همين عنصر أخذ كرده بودند»^[4].

رواج ادیان در دوره های مختلف تاریخی

از دورۀ اشکانیان اسناد زیادی باقی نمانده‌است امّا براساس همان مستندات باقی‌مانده احتمال می‌رود در آن زمان دین زرتشت دین رایج مردم بوده‌است. در دوران ساسانیان نیز اکثریّت مردم زرتشتی بوده‌اند. ساسانیان از ابتدا با روحانیّان زرتشتی متّحد شدند و این رابطۀ محبّت‌آمیز میان دین و دولت تا آخر عهد آنان استحکام داشت^[5].

آشنایی با اوستا

اَوِستا به‌صورت کتاب اصلی روایات دینی در زمان ساسانیان مجموعه‌ای بود دارای نوشته‌هایی با کهنگی و خاستگاه‌های گوناگون؛ از سرودهای آسمانی شخص زرتشت گرفته تا متن‌هایی از زمان اشکانیان و شاید با افزوده‌هایی از موبدان به‌صورت مجموعه‌ای کم‌ارزش از سخنان آنان در زمان ساسانیان وجود داشت. این مجموعه تنها دارای موضوعات دینی نبود بلکه دربارۀ قانون‌گذاری، مراسم و شرایع دین هم بود. از 21 نسک ساسانی به‌صورت کامل تنها یک نسک، یعنی نسک وندیداد باقی مانده‌است که به قوانین مرسوم پرداخته‌است… بخش عمدۀ نوشته‌هایی که ما امروزه اوستا می‌نامیم شامل بخشی از متن اصلی ساسانی است که همان وندیداد است و قطعات کوچک‌تر و بزرگ‌تر از نسک‌های دیگر. بخش دیگر آن شامل کتاب‌های نیایشی است^[6].

ورود اسلام به ایران و وضعیت زرتشتیان

پس از این ایّام عرب‌ها به ایران حمله کردند و دین اسلام وارد ایران شد. هنگامی‌که اسلام به ایران راه یافت، پیروان دین ملّی ایران باستان در وضع بسیار خطرناکی افتادند. به یهودیان و مسیحیان که در زمان شاهنشاهی ساسانیان در این مناطق جایگزین شده بودند رفتاری احترام‌آمیز و شایستۀ حالشان وعده داده شده بود، امّا پیروان آیین زرتشت خیلی وضعیّت خوبی نداشتند. برخی از آنان به‌ناچار به اسلام گرویدند و برخی هم مخفیانه به دین خود ادامه دادند امّا کم‌کم و به مرور زمان آن‌ها نیز امنیت یافتند و اهل کتاب شناخته شدند و از این راه تا امروز در میهن خود، هر چند به صورتی پراکنده، ماندگار شدند.

مطالعات ایران شناسان درباره ادیان ایران باستان

بررسی ادیان ایران باستان یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که مورد توجه ایران‌شناسان قرار گرفته‌است. در سال ۱۹۳۷ م. هنریک ساموئل نیبرگ ((Henrik samuel Nyberg کتابی با عنوان دین‌های ایران باستان و به زبان سوئدی نوشت که همان زمان توسّط پروفسور هانس شدر ( (Hans Heinrich Schaederو والتر هنینگ ((Walter Bruno Henning که ایران‌شناسان معروفی بودند، به زبان آلمانی ترجمه شد. در این کتاب پروفسور نیبرگ به باورهای زرتشت و به‌‌ویژه عرفان که در گاتهای (سروده‌های) زرتشت است، توجّه مخصوصی داشته‌است^[7]. در سال 1990م. ادوین ام. یاما اوچی ((Edwin M. Yamauchi ایران‌شناس آمریکایی- ژاپنی کتاب ایران و ادیان باستانی را در آمریکا منتشر کرد. کتاب ایران و ادیان باستانی در ١٤ بخش از زمان مادها تا بررسی دین زرتشتی و آیین میترا (مهرپرستی) را در بر می‌گیرد. ریچارد فولتس ((Richard Foltz ایران‌شناس کانادایی در سال ۲۰۱۳م. کتابی با نام دین‌های ایران باستان ( (Religions of Iran منتشر کرد. فولتس بر نقش مهم ایرانیان در تاریخ جهان، به‌ویژه در حوزهٔ ادیان، تأکید دارد. او هم‌چنین دربارۀ اخلاق زیست‌‌محیطی و حقوق حیوانات در اسلام و دین زرتشت مقالات و کتب متعدّدی نوشته‌‌است^[8].

از جمله مهم‌ترین ایران‌شناسانی که دربارۀ ادیان ایران باستان تحقیق کرده‌اند عبارتند از:

یوهان فردیناند اتو کرست (Johann Ferdinand Otto Kirste)، هنریک‌ ساموئل نیَبرگ (Henrik Samuel Nyberg)، گئو ویدن‌گرن (Geo Widengren)، کای بار (Kaj Barr)، مری بویس Mary Boyce))، جیمز هوپ مولتن (James Hope Moulton)، توماس هاید (Thomas Hyde)، رابرت چارلز زنر (Robert Charles Zaehner)، آبراهام والنتاین ویلیامز جکسن (Abraham Valentine Williams Jackson)، فرانسیسکو بنت (Francisco Benet)، والتر برونو هنینگ (Walter Bruno Henning)، گراردو نیولی (Gherardo Gnoli)، جان بایر ناس John Boyer Noss))، جان هینلز (John Hinnells)، ریچارد فولتس (Richard Foltz)، آرتور کریستین سن (Arthur Christensen)، ادوین ام. یاما اوچیEdwin M. Yamauchi) )، رابرت چارلز زنر (Robert Zaehner)و گئو ویدن‌گرن Geo Widengren)).

لغت‌نامه

1. قایل: گفتگوکننده

۲. توتم‌پرستی: نظامی از باورهاست که قائل به نوعی ارتباط معنوی و خویشاوندی است. دستورهایی دارد مربوط به حرمت و احترام مانند منع کشتن یا خوردن هر نوع گیاه یا گوشت.

۳. مناسک: آداب، رسوم، نیایش.

۴. تلقّی: برداشت، تعبیر، تفسیر، دریافت، نگرش.

۵. آنیمیسم (Animisme): روح‌باوری، جاندار‌انگاری یا جان‌‌گرایی، آیینی است که گرایندگان به آن اعتقاد دارند که تمامی عناصر طبیعت دارای روح و جان هستند.

۶. الوهی: به‌معنی منسوب به خدا است، مخصوصاً خدایی که سزای پرستش است.

۷. آیین مانوی: دین مانی یکی دیگر از ادیان زندۀ عهد ساسانی است.

نویسنده: معصومه موسویان

ویراستار: دکتر نیکو تفرّدی

یادداشت

^[1] ناس، جان، (1354ش.)، تاریخ جامع ادیان، ترجمۀ علی اصغر حکمت، ص. ۲۹۸

^[2] همان، ص. ۳۰۱.

^[3] https://fa.wikipedia.org › wiki › مهرپرستی

^[4] مشکاتی، لیلا و يعقوب زنگنه، (1393ش.) مقالۀ تحليلي بر جغرافياي اديان و مذاهب در ايران باستان، مطالعات جغرافيايي مناطق خشك، سال 5، شمارۀ 18، ص. 126.

^[5] کریستین، سن، آرتور، ( 1368ش.)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی، تهران: دنیای کتاب، ص. ۲۰۶.

^[6] نیبرگ، ساموئل، (1383ش.)، دین‌های ایران باستان، تهران: دانشگاه شهید باهنر کرمان، صص. ۳- ۵.

^[7] https ://fa .wikipedia .org › wiki › هنریک _ساموئل _نوبری

^[8] https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_Foltz

مشخصات و لینک دانلود مقاله

مشخصات فایل مقاله

نام فایل: edited.2019-12 Iranology Historical Religions

اندازه فایل: 332,98 کیلوبایت

نویسنده: <span>معصومه موسویان</span>

مقالات مشابه

ایران‌‌شناسی در اروپای شرقی

21 شهریور, 1405 نوشتن دیدگاه

در مطالعات ایران‌‌شناسی، زبان و ادبیات فارسی گام اول شناخت تاریخ و فرهنگ ایران از سوی اروپاییان بوده است و اهتمام ویژه به این زبان و ساختار آن، زمینة ایجاد کرسی‌‌های علمی مربوط به آموزش آن را در بسیاری از دانشگاه‌‌های اروپا فراهم کرده است. در کشورهای شرق اروپا در فعالیت‌‌های ایران‌‌شناسی، روش و ساختار به‌‌نسبت یکسانی دارند. در این مقاله، در مورد کشورهای اوکراین، بلغارستان، روسیه و لهستان بحث می‌‌شود.

بیشتر بخوانید

تاریخ نقاشی در ایران و مطالعات ایران شناسان

6 دی, 1404 نوشتن دیدگاه

آنچه امروزه به‌عنوان مینیاتور، نگارگری یا نقاشی ایرانی می‌شناسیم تاریخی بس دراز در ایران دارد، اما مطالعه آن به‌عنوان شاخه‌ای از هنرهای ایرانی یا شرقی در میان مورخان، شرق‌شناسان و ایران‌شناسان قدمت چندانی ندارد. این امر از سویی به دلیل پیوند نقاشی با هنر کتاب‌آرایی بود که تا پیش از سده 17م به شکل‌گیری جریان مستقلی برای هنر نقاشی نینجامید و از سوی دیگر، ریشه در خصایص بسیار متمایز این هنر، با تعریف نقاشی به‌مثابه یکی از اشکال هنر والا در غرب دارد که شناخت جایگاه، اهمیت و ارزش نقاشی ایرانی در میان هنرشناسان غربی را با تأخیر مواجه کرد. در هر رو، از نیمه نخست سده بیستم به این سو، مطالعه نقاشی ایرانی به یک حوزه مطالعاتی مهم در غرب بدل شد که در این میان نقش برخی رویدادها و شخصیت‌ها بسیار برجسته است. در این نوشتار به اختصار به برخی از آنها می‌پردازیم.

بیشتر بخوانید

مطالعات ایران‌شناسان درباره نظامی گنجوی شاعر نامدار ایرانی

3 مهر, 1404 نوشتن دیدگاه

بدون تردید نظامی گنجوی شاعر و داستان‌سرای بزرگ ایرانی یکی از قلّه‌های افتخارآمیز شعر و ادب فارسی است. آوازه نام این اَبَرمرد به ایران بزرگ و اطراف، محصور نبوده است و بزرگان و اندیشمندان و پژوهشگران زیادی را مجذوب آثار و افکار خود کرده است. این مقاله بر آن است تا ضمن معرفی این شاعر بلند آوازه و آثارش، ایران‌شناسان و شرق‌شناسان مشهوری را که آثار نظامی گنجوی را به کشور و ادبیات سرزمین خود نشان داده‌اند، معرفی کند. نتایج به دست آمده این مقاله نشان می‌دهد که تأثیر پذیری از شعر نظامی منحصر به روزگار خود یا شاعران و داستان¬سرایان بعد از خود نبوده است. بلکه نمایشنامه نویسان، پژوهشگران و حتی عکاسان و نوازندگان ایرانی و غیر ایرانی نیز از دنیای پُررنگ آثار نظامی متاثّر بوده‌اند. کلیدواژه: نظامی گنجوی، شرق‌شناسان، ایران‌شناسان، پنج‌گنج، داستان‌سُرایی.

بیشتر بخوانید

تصحیح متون و مطالعات ایران‌شناسان

8 شهریور, 1404 ۱ دیدگاه

هنگامی که می‌خواهید کتابی از متون کهن فارسی را بخوانید، در صفحه مشخصّات و شناسنامه کتاب به عبارتی نظیر «تصحیح دکتر/ پروفسور» بر می‌خورید. شاعر و یا نویسندۀ آن کتاب فرد دیگری است، پس آن که تصحیح کرده چه کسی است و دقیقاً چه کاری انجام داده است؟ برای یافتن پاسخ این سؤال، خوب است بدانید که شما وارد حوزۀ مطالعات ایران‌شناسان شده‌اید. ایرانشناسانی که اگر تلاش آنها وجود نداشت، اکنون ما را خبری از مطالعۀ دقیق این کتاب‌ها نبود.

بیشتر بخوانید

قنات در ایران

16 فروردین, 1404 نوشتن دیدگاه

کشور ایران دارای آب و هوایی نیمه خشک است و. فلات مرکزی آنایران را سرزمین های خشک و مناطق کویری پوشانده است؛، به طوری که این نواحی حدود یک سوم از مساحت این کشور را دربرمیگیرند. این نواحی اشغال کرده اند. در سرزمین ها و کشورهایی دیگری که دارای با آب و هوای ی شبیه مشابه ایران هستند (برای مثال قسمت مانند بخش مرکزی استرالیا)، با این میزان ناچیز بارندگی موجب ناچیز سرزمین ها بی حاصلی و لم یزرع بودن اراضی شده است. می باشند.این درحالی است که ایران با وجود چنین شرایط اقلیمی، در مجموع، ایران کشوری است که حتّی صادرکننده برای برخی از اقلام کشاورزی، نظیر مانند پنبه، خشکبار و دیگر محصولات به شمار می‌روداست. برای تحقق این امر مرهون توسعه چنین هدفی سیستمی استادانه و درعین‌حال تکنیکی ساده برای دسترسی به آب های زیرزمینی است بسط و توسعه داده است. این روش که بعدها کاریز و یا قنات نامیده شد. این واژه ، که ریشه‌ای لفظی است سامی دارد و به معنای «حفر کردن» است، توسط حفر کردن می باشد که به وسیله ایرانیان هزاران سال پیش ابداع و به کار گرفته شد. احداث شده است. به دلیل سادگی این تکنیک به علت ساده بودن تکنیک، حفر قنات در دیگر سرزمین های دیگر و مناطق نیمه خشک، به ویژه در و به خصوص خاورمیانه و کشورهای اطراف مدیترانه، نیز رواج یافته است.

بیشتر بخوانید

مطالعات ایران شناسان و پژوهشگران درباره ابن سینا

9 فروردین, 1404 نوشتن دیدگاه

ابو عبدالله حسین بن عبدالله (Avicenna) در سال 370 هـ..ق/980 م. درگذشت. ابن‌سینا پزشک، ریاضی‌دان، منجّم، فیزیک‌دان، شیمی‌دان، جغرافی‌دان، زمین‌شناس، شاعر، منطق‌دان، فیلسوف و دولتمرد ایرانی معرفی شده است. وی 450 کتاب در زمینه‌های گوناگون نوشته است که شمار زیادی در مورد پزشکی و فلسفه است. این نابغه قرن که "همه چیز دان" است میگوید‌گوید: ای کاش بدانمی که من کیستمی سرگشته به عالم از پی چیستمی باید یادآور شد که در ابتدا پزشکی ابن سینا مورد توجه قرار گرفت. با ترجمه ترجمه منابع پزشکی، نگاه ها متوجه آرای ابن سینا و توجه ویژه ویژه او به ارسطو، افلاطون و بعد از آن کنکاش و تحقیق درباره درباره این دو فیلسوف شد.

بیشتر بخوانید