1872م.– 1935م.

میرزا حسن خان پیرنیا آموزش ابتدایی را در منزل گذراند. بعد از پایان دورۀ مقدّماتی در دارالفنون، به مسکو رفت تا ادامة تحصیل دهد. بعد از پایان دروس مدرسۀ نظام، در دانشکدۀ حقوق مسکو ثبت نام کرد (باستانی پاریزی، 1341ش.، 14). او به زبان‌های روسی و فرانسوی مسلّط بود (همان، 17).

او بعد از پایان درس، کارمند سفارت ایران در سن‌پترزبورگ شد. در سال ۱۳۱۷ق./ ۱۸۹۹م. میرزا نصرالله خان نائینی، پدرش، وزیر امور خارجۀ ایران شد و لقب مشیرالدّوله را دریافت کرد و بلافاصله، فرزندش را از روسّیه فراخواند و او را منشی خود کرد (همان، 14). مدّتی بعد هم، حسن خان رئیس کابینۀ وزارت خارجه و منشی مخصوص صدر اعظم شد و مشیرالملک هم لقب گرفت. او برای آموزش کادر سیاسی و کارمندان وزارت امورخارجه، مدرسۀ سیاسی را پایه‌گذاری کرد. او از حمایت پدرش، امین‌السّلطان و مظفرالدّین‌شاه برای انجام این کار استفاده نمود. در ابتدا خودش مدیر مدرسه و مدّرس حقوق بین‌الملل بود (همان، 15). مشیرالملک در مقام منشی و مترجم، مظفرالدّین‌شاه را در سفر دوّم به فرنگ در سال ۱۳۲۰ق./ ۱۹۰۲م. و سفر سوّمش در ۱۳۲۳ق./ ۱۹۰۵م. همراهی ‌کرد. پس از بازگشت مظفّرالدّین‌شاه از دوّمین سفرش، میرزا حسن خان سفیر ایران در سن‌پترزبورگ و بعد از سفر سوّم به ایران فراخوانده شد (همان، 16-17). در این زمان نصرالله‌خان مشیرالدّوله، فراماسون (Freemason) شده بود. میرزا حسن‌خان مشیرالملک هم در پاریس عضو لژ فراماسون شد (ساسانی، 1354ش.، 330). پس از به تخت نشستن محمّد‌علی‌شاه در ۱۳۲۴ق./ ۱۹۰۶.، پیرنیا در ۱۳۲۵ق./ ۱۹۰۷م.. به سن‌پترزبورگ، برلین و پاریس  فرستاده شد تا خبر پادشاهی او را به این کشورها ابلاغ کند (همان، 23). مشیرالملک در این سفر از طرف امین‌السّلطان مأمور شد تا دربارۀ قرارداد 1907م. روس و انگلیس با سران این کشورها وارد گفت‌وگو شود. پیرنیا بعد از این مأموریّت، در کابینة ناصرالملک، وزیر امور خارجه شد. لقب پدرش، مشیرالدّوله هم به وی اعطا گشت. قرارداد نهایی ۱۹۰۷م. روس و انگلیس که منتشر شد، پیرنیا در سمت وزیر امور خارجه، نامه‌ای با مفهوم بی‌اعتباری قرارداد از نظر دولت ایران برای سفیر انگلستان ارسال کرد. انتشار این یادداشت گرچه در عمل، تأثیر چندانی نداشت، امّا بزرگترین کار مشیرالدّوله محسوب می‌شود (همان، 27). پس از فتح تهران مشیرالدّوله به‌عنوان نمایندۀ استرآباد به مجلس رفت. امّا چون وزیر عدلیّۀ کابینۀ سپهدار شد از نمایندگی در مجلس استعفا داد (باستانی پاریزی، 1341ش.، 31). حسن پیرنیا در زمان وزارت عدلیّه‌اش با ارائۀ سه طرح قانونی شامل اصول تشکیلات عدلیّه در ۳۱۱ ماده، قانون موقّت محاکمات حقوقی در ۸۱۲ ماده و قانون محاکمات جزایی در ۵۰۶ ماده از بنیان‌گذاران نظام قضایی جدید ایران بود. مشیرالدّوله متوجّه شد برای تغییر اصول محاکم ایرانی احتیاج به مشاور خارجی دارد. به دستور او مستشاری فرانسوی به استخدام ایران در آمد (همان، 32). پیرنیا برای تدوین قوانین حقوقی، قوانین کشورهای روسیّه، عثمانی و فرانسه را الگو قرار داده است. پیرنیا در ۱۳۲۹ق./ ۱۹۱۱م. از مجلس بودجه‌ای مستقل برای عدلیّه درخواست کرد، این کار از تحوّلات مهم در دادگستری ایران بود. تا قبل از این زمان، قضّات برای امرار معاش، از طرفین دعوا، مبالغی وصول می‌کردند. وی از علما خواست تا برای قضاوت در دادگاه‌ها حاضر شوند، تا شش ماه بعد که علمای روحانی اعلام آمادگی کردند، به دستور مشیرالدّوله حاکمان دادگاه‌ها موظّف به رسیدگی امور حقوقی شدند. مشیرالدّوله بعد از کودتای محمّدعلی‌شاه چون مغضوب بود، استعفا داد و بعد از بازگشت مشروطیّت، به وزارت عدلیّه بازگشت (همان، 32-34). همچنین پیرنیا اوّلین بار در ایران قضاوت دو درجه‌ای، دادگاه‌های بدوی و استیناف را به وجود آورد (همان، 36). وقتی اوضاع کشور وخیم شد، نمایندگان مجلس در ذیقعدۀ 1325ق./ ۱۹۰۷م. نامه‌ای دربارۀ رفتار شاه نوشتند و توسّط مشیرالدّوله به مجلس فرستادند. شاه که قسم بر حمایت از مشروطه خورد و قرآنی ممهور به مجلس فرستاد، مشیرالدّوله این خبر را به تمام دنیا مخابره نمود (همان، 39). مشیرالدّوله در کمیسیونی که برای متقاعد کردن شاه به ماندن در تهران تشکیل شد، حضور داشت. او مخالف تغییر پایتخت از تهران بود. پیرنیا برای پایان دادن به قیام‌های شیخ محمّد خیابانی و جنگل تلاش‌های زیادی کرد. انگلیس برای برکناری فرماندۀ روسی قزّاق‌ها و سپردن قزاق‌ها به آن‌ها فشار آورد. مشیرالدّوله درخواست انگلیسی‌ها را نپذیرفت، آن‌ها هم از پرداخت مساعدۀ ماهیانه به ایران خودداری کردند و مشیرالدّوله هم استعفا داد. با روی کار آمدن سپهدار و عزل فرماندۀ روسی، زمینۀ کودتای 1920م. آماده شد. همچنین وی زمان قیام کلنل محمدتقی پسیان برای رفع مشکلات تلاش زیادی کرد. مشیرالدّوله در بهمن 1921م. با خواست مجلس به ریاست وزرایی رسید. اوّلین بحران کابینة پیرنیا کودتای ابوالقاسم لاهوتی در تبریز بود. مشیرالدّوله در این زمان دو لایحة واگذاری امتیاز نفت شمال به شرکت‌های آمریکایی را آماده کرد. مشیرالدّوله در مجلس پنجم با خواست مجلس ریاست‌وزرایی را عهده‌دار شد. کابینۀ او به دولت مجلّل مشهور گشت. زیاده‌خواهی و تمایل شدید سردار سپه برای رسیدن به ریاست‌وزرایی، دستگیری و تبعید قوام‌السّلطنه، باعث استعفای پیرنیا شد. پیرنیا در مجلس پنجم نمایندۀ تهران بود و در ماجرای استعفا و قهر سردار سپه همراه هیئت اعزامی برای دل‌جویی از سردار به رودهن رفت. در مجلس ششم نیز رئیس انجمن مرکزی نظارت بر انتخابات بود. گرچه او بعد از روی کار آمدن سردار سپه خانه‌نشین شد امّا از پی‌گیری و اعلام مواضع در مسائل مهمّ کشور نظیر قرارداد نفت 1312ش./ 1933م. خودداری نمی‌کرد. از 1304ش./ ۱۹۲۵م. که مشیرالدّوله در امور سیاسی شرکت نکرد، شروع به تألیف نمود (همان، 126). در همین سال‌ها او عضو کمیسیون معارف شد. این کمیسیون وظیفه داشت علاوه‌بر نظارت بر کتب درسی و معارفی، وسایل ترجمه، چاپ و انتشار کتب مهم را فراهم کند. این کمیسیون بعد از انتشار کتاب‌های تاریخ ایران مشیرالدّوله، به وی سفارش کتابی ویژۀ تدریس در مدارس متوسّطه داد (همان، 128). منزل مسکونی حسن پیرنیا واقع در تهران، خیابان منوچهری (بین خیابان لاله زار و میدان فردوسی) است. این بنا در میراث فرهنگی به عنوان اثر ملّی ثبت شده و به نام عمارت مشیر شناخته می‌شود. در آبان 1972م. بزرگداشتی به مناسبت یکصدمین سال تولّد او در دانشگاه تهران برگزار شد. پیرنیا در طول عمرش نشان‌هایی از دولت‌های مختلف دریافت کرد: 1.نشان اقدس حمایل درجۀ اوّل، 2.نشان تاج درجۀ اوّل ایران، 3.نشان عقاب سفید درجۀ اوّل روسیّه، 4.نشان سن ژرژ درجۀ اوّل انگلستان، 5.نشان لژیون دونور فرانسه، 6.نشان گیوم دوداسو درجۀ اوّل هلند، 7.نشان مجیدیۀ درجۀ اوّل عثمانی.

تمام آثار پیرنیا در ایران و به زبان فارسی منتشر شده‌اند.

 1- باستانی پاریزی، م. ا. (1341ش.). فهرست اعلام؛ محیط سیاسی و زندگانی مشیرالدّوله. جهان کتاب. 2- ساسانی، خ. (1354ش.). سیاستگران دورۀ قاجار. هدایت (با همکاری انتشارات بابک).

3- https://en.wikipedia.org/wiki/Hassan_Pirnia

شهناز خرسند

آبان‌ماه 1398ش.