سر آنتونی شرلی - Anthony Shirley

1565م. – 1635م.

آنتونی شرلی در سال 1568م. در شهر لیسبون (Lisbon) از شهرهای انگلستان دیده به جهان گشود. پدرش سر تامس شرلی (Sir Tames Sherley) (1542م. – 1612م.) از مردم ولایت ساسکس (Sussex) انگلستان بود و سه پسر به نام‌­های آنتونی، رابرت (Robert Shirley) و تامس (Thomas Shirley) داشت که هر سه جهانگرد شدند. دو تن از پسران وی یعنی آنتونی و رابرت به مشرق‌زمین سفر کردند. آنتونی شرلی تحصیلات خود را در دانشگاه آکسفورد (Oxford University) به پایان رسانید و سپس در دستگاه دولتی انگلستان شاغل شد (مصاحب، 1383، 1467؛ نیک­‌بین، 1380، 670).

آنتونی شرلی پس از اتمام دوران تحصیل خود در آکسفورد، در لشکرکشی انگلستان به نروماندی (Normandy) در سال1591م. به سرکردگی کنت اسکس (Earl of Essex) شرکت کرد. مقارن با این ایام، هانری هفتم (Henry VII) پادشاه فرانسه وی را بسیار تحسین کرد و این امر ملکۀ الیزابت اول (Elizabeth I) را خشمگین ساخت. آنتونی بر سر این ناراحتی مدّتی را در زندان سپری کرد. در سال 1596م. سفری به سواحل آفریقای غربی و آمریکای مرکزی داشت ولی به‌علّت شورش سرنشینان کشتی‌ها ناچار در سال 1597م. به لندن بازگشت (مصاحب، 1383: 1468). دو سال بعد از جانب کنت اسکس مأموریت یافت که به ایتالیا برود و به خدمت دوک فرارا (Duc of Ferrara) به نام سزار (Cesar) درآید که با پاپ کلمنت هشتم (Clement VIII) در ستیز بود. پیش از آن‌­که به ایتالیا برسد، پاپ بر حریف پیروز شد و دوک را دستگیر کرد. پس مأموریت شرلی، شروع‌نشده به پایان رسید. در این اوضاع آنتونی شرلی به‌دستور و مصلحت کنت اسکس، عازم سفر به ایران شد. وی در روزهایی که در حال آماده شدن برای سفر به ایران بود با یک تاجر ایرانی که از طرف شاه عبّاس صفوی برای خرید کالاهای فرنگی به ونیز آمده بود ملاقات ­کرد. آن بازرگان شرح مفصّلی راجع به شکوه دربار شاه عبّاس بیان کرد. این مسئله موجب شد اندک تردید آنتونی شرلی برای سفر به ایران تبدیل به یقین گردد (شرلی، 1378، 239؛ نوائی، 1366، 207). هدف از این مأموریت آن بود که از یک طرف شاه عبّاس اوّل را به انعقاد پیمان دوستی با دولت‌های اروپایی علیه ترکان تحریک کند و از طرف دیگر، باب ارتباط بازرگانی میان انگلیس و ایران باز شود. وی به‌همراه یکی از برادران خود، رابرت شرلی (Robert Sherley) و بیست و چهار تن دیگر در مه 1598م. (شوال 1006ق.) از بندر ونیز حرکت کرد و به اسکندرون و از آن­‌جا به حلب رفت و از طریق بغداد به ایران آمد. در قزوین هنگامی‌ که شاه عبّاس از جنگ با ازبکان پیروزمندانه بازمی­‌گشت، به خدمت شاه عبّاس پیوستند. آن­‌ها خود را شوالیه­‌هایی انگلیسی معرّفی کردند که شهرت پادشاه ایران را شنیده‌اند و مایل هستند در خدمت او باشند. هدایایی را که با خود آورده بودند، تقدیم شاه کردند. این هدایا به‌خاطر آشنایی آن­‌ها با آداب و رسوم ایرانی بسیار شاه عبّاس اوّل را مجذوب کرد؛ به همین خاطر شاه عبّاس نیز آن­‌ها را با خود به اصفهان و کاشان برد. هم­‌چنین شاه عبّاس به آنتونی شرلی لقب میرزا (امیرزاده) را اعطا کرد (مصاحب، 1383، 1468؛ نیک­‌بین، 1380، 671؛ بیات، 1391، 323). میرزا آنتونی در مقابل همۀ محبّت­‌ها و توجّه‌­هایی که شاه عبّاس به او داشت به تعلیم و تربیت فنون جدید جنگی به لشکریان صفوی اهتمام ورزید. به این ترتیب پس از یک دورۀ کوتاه، ارتش ایران آشنایی بیشتری با سلاح‌­های سبکی هم­‌چون تفنگ و سلاح­‌های سنگینی هم­‌چون توپ به‌دست آورد. برادران شرلی آن‌­چنان توجّه و اطمینان شاه عبّاس را به خود جلب کردند که شاه تصمیم گرفت رابرت شرلی، یعنی برادر کوچک‌تر را، با هدایایی نزد ملکۀ انگلستان بفرستد؛ امّا آنتونی شرلی نظر او را تغییر داد و از او خواست وی را به‌عنوان سفیر نزد همۀ سلاطین اروپایی اعزام کند (دانش­‌پژوه، 1385، 92). پس در سال 1007ق. آنتونی به همراه حسین­علی بیک بیات به‌عنوان سفیرانی از جانب شاه عبّاس به دربارهای سلاطین مسیحی اروپا مأموریت یافتند. آنان در ذیحجۀ سال 1007ق. (1599م.) با همراهان خود از اصفهان عازم اروپا شدند و از طریق هشترخان، مسکو و سواحل نروژ به آلمان و سپس به ایتالیا رفتند. در ایتالیا بین سر آنتونی و حسین‌­علی بیک اختلاف افتاد. این اختلاف به این دلیل بود که حسین­‌علی بیک و آنتونی شرلی هر دو اعتبارنامۀ رسمی از طرف شاه عبّاس با عنوان سفیر داشتند و هیچ­‌کدام حاضر نبودند از دیگری دستور بگیرند. درنتیجه، آنتونی از او جدا شد (1010ق.) و دیگر به ایران بازنگشت (مصاحب،1383، 1468؛ بیات، 1391، 323). آنتونی شرلی به  کشور پرتغال سفر کرد و طی اقامت خود در پراگ به آیین کاتولیک درآمد؛ به همین دلیل ملکه الیزابت بار دیگر از او خشمگین شد و وی دیگر هرگز نتوانست به انگلستان بازگردد و غالباً در ایتالیا، پرتغال و اسپانیا می‌­زیست. در اواخر عمر به تنگ‌دستی افتاد و در مادرید درگذشت (مصاحب، 1383، 1468).

نسخۀ اصلی سفرنامۀ وی با عنوان سر آنتونی شرلی؛ گزارش سفرهایش در ایران (1613م.) در کتابخانۀ بودلیان (Bodleian Library) در آکسفورد موجود است. سفرنامۀ برادران شرلی را یکی از همراهان این جهانگردان به نام مانورینگ (Maneuvering) نوشته‌است. این سفرنامه شامل اطّلاعات ارزنده‌­ای از اوضاع اروپا و ایران در مقابله با قدرت روزافزون حکومت عثمانی و هم‌چنین حاوی شرح آداب و رسوم و نوع پوشش مردان و زنان ایرانی است. باتوجّه به نزدیکی آن‌ها به شاه عبّاس و دربار می­‌توان گفت که به منابعی دست اوّل برای نگارش سفرنامۀ خود دسترسی داشته­‌اند (بیات، 1391، 323).

سفرنامۀ برادران شرلی بارها در ایران به چاپ رسیده‌است. نخستین ترجمۀ اثر متعلّق به شخصی به نام آوانس خان، مترجم ارمنی دربار، است. مشخصات چاپ دو ترجمۀ این اثر به شرح زیر است:

1. شرلی، سر آنتونی. (1291ش.). سفرنامۀ برادران شرلی در زمان شاه عبّاس کبیر (ترجمۀ آوانس خان). به‌کوشش علیقلی‌خان سردار اسعد. تهران: چاپ‌خانۀ برادران باقِراُف.
2. شرلی، سر آنتونی. (1387ش.). سفرنامۀ برادران شرلی (ترجمۀ علی دهباشی). تهران: انتشارات نگاه.علی دهباشی علاوه‌بر ترجمۀ کتاب، مقالاتی نیز به پایان آن افزوده‌است.

1. بارتولد، الکساندر و دیگران. (1363ش.). تاریخ دولت­‌های اسلامی و خاندان­‌های حکومتگر (ترجمۀ صادق سجّادی). تهران: تاریخ ایران.
2. ترکمان، اسکندر بیک. (1382ش.). تاریخ عالم آرای عبّاسی. به‌کوشش ایرج افشار. تهران: امیر کبیر.
3. سیوری، راجر. (1378ش.). ایران عصر صفوی (ترجمۀ کامبیز عزیزی). تهران: نشر مرکز.
4. فلسفی، نصرالله. (1353). زندگانی شاه عباّس اوّل. تهران: مؤسّسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
5. همایون، غلام‌علی. (1383ش.). اسناد مصوّر اروپائیان از ایران. تهران: مؤسّسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.

عکس موجود در سایت از ویکی پدیا برگرفته شده است.

زهرا اجلالی

آذرماه 1398ش.