1625م. - 1695م.

هربلو در پاریس، یونانی، لاتین و فلسفه را فرا گرفت. هم‌چنین زبان‌های عبری، سریانی، کلدانی، عربی، فارسی و ترکی را نیز آموخت. آن‌گاه برای تحصیل به ایتالیا سفر کرد و با مدرسه‌ و چاپخانۀ شرقی آن و مهین‌دوک توسکان و فردیناید سوّم (Ferdinand III) ارتباط برقرار کرد. فردیناید که او را شرق‌شناس نابغه‌ای دید، مجموعه‌ای باارزش از نسخه‌های خطّی عربی به او اهدا کرد (العقیقی، 1396، 54).

هربلو ابتدا سودای سفر به شرق داشت، امّا چون موفّق نشد، برای آموزش زبان عبری به شهر رم که محیط آن را برای مطالعات شرقی پرنشاط‌‌‌‌تر از پاریس می‌دانست، رفت. در رم به کاردینال دی مدیچی (Cardinal de Me’dicis) بعداً دوک بزرگ فرناندوی دوّم توسکانی نزدیک شد. سپس با کمک کتابداران کتابخانۀ پاپ هولستینیوس (Lucas Holstenius) و لئونه آلاچی (Leo Allatius) امکان استفاده از ذخایر و نسخ خطّی ممتاز و بسیار نایاب این کتابخانه را یافت. او از حمایت کاردینال فرانچسکو باربرینی (Francesco Barberini) و فابیوژیگی (Fabio Chigi) (بعداً پاپ الکساندر هفتم) نیز برخوردار شد. هم‌چنین آتلانیسوس کرچر (Athanasius Kircher) دانشمند یسوعی که در علوم گوناگون دست داشت از او حمایت می‌کرد. این ارتباطات و دوستی‌ها باعث شد که کاردینال گاریمالدی (Garimaldi) نیز او را تحت حمایت خویش بگیرد و به نزد ملکۀ سوئد کاترینا (Katrina) بفرستد. معلومات هربلو اعجاب کاترینا را برانگیخت و وی را مورد توجّه خویش قرار داد. شاید این نوع حمایت‌های اربابان کلیسا و بزرگان اروپا از هربلو بود که برای او در فرانسه نیز شهرتی به بار آورد و باعث شد نیکولا فوکیه (Nicolas Fouquet) وزیر مالیۀ لویی چهاردهم که به گردآوری نسخ و آثار شرقی علاقه‌مند بود، او را به پاریس فراخوانَد. هربلو در پاریس تا سال 1662م. با سمت منشی مخصوص و مترجم زبان‌های شرقی در دربار لویی چهاردهم خدمت کرد. بعد از سقوط فوکیه از آن‌چه در دهه‌ی 1660م. بر هربلو گذشت، اطّلاعی در دست نیست. به نظر می‌رسد هربلو در کشاکش درونی بر سر یافتن حامیانی رقیب، در فلورانس و پاریس، سرانجام در نیمۀ این دهه، اقامت نزد دوک بزرگ توسکانی و فلورانس را برگزید. در سال 1666م. او در لیورنو (Livorno) یا لیغورن (Leghorn) محلّ حکمرانی تازۀ دوک، مورد استقبال باشکوه دوک و پسرش شاهزاده کوسیمو (Cosimo di Giovanni de' Medici) که بعداً با عنوان کوسیموی سوّم حکومت یافت قرار گرفت. بدین ترتیب هربلو انبوه کتب تاریخی، ادبی، فلسفی و... فارسی، عربی و ترکی را کاملاً در اختیار خویش یافت. از برخی نامه‌های برجای مانده مانند نامۀ ژان چاپلین (Jean Chapelain) به آبه جیووانی فلیپو ماروچلی (Abbe Giovanni Filippo Marucelli) و پاسخ آبه به او بر می‌آید که در این ایّام موفّقیّت و مقام هربلو در ایتالیا بسیار ممتاز بوده‌است و آوازۀ او در پاریس نیز به‌خوبی پیچیده بوده‌است. در این میان صدر اعظم کولبر (Colbert) و تأسیس کالج سلطنتی باعث شد وی مجدداً به پاریس بازگردد و با حمایت صدر اعظم به فعالیّت خویش ادامه دهد. کولبر برای او 1500 گینه Livres مقرّری نهاد، از این رو هربلو با اندیشه‌ای که در فلورانس و در اثر مطالعۀ آثار شرقی و احساس نیاز جامعۀ پاریس برای او شکل گرفته بود به پاریس گام نهاد. این اندیشه چیزی جز تألیف و ترجمۀ کتابخانۀ شرقی نبود (احمدوند، هزاوه، 1391، 207 – 209).

او هنگامی که نزد دوک توسکانیا بود، طرحی برای تألیف کتاب‌شناسی شرقی وضع کرد یعنی تهیّۀ یک فرهنگ گسترده‌ از همۀ جنبه‌های معارف و اطّلاعات موجود در کتاب‌های عربی و فارسی و ترکی و این‌که مطالب آن را براساس ترتیب هجایی مرتّب کند. منابعی که وی به آن‌ها استناد کرد غالباً مربوط به مولّفان متاخّر بود. از منابع عربی از روضة‌المناظر ابن شحنه و تاریخ‌المسلمین من صاحب شریعة الاسلام ابی القاسم محمّد الی الدّوله الأتابکیه تألیف شیخ مکین جرجیس بن عمید، نظم الجواهر یوتیخوس، تاریخ مختصر الدّول ابن عبری و وفیات الاعیان ابن خاکان کمک گرفت. از بین منابع فارسی از روضة‌الصّفا تألیف محمّد بن خاوَند شاه مشهور به ميرخواند، خلاصة‌الاخبار تألیف غياث‌الدّين‌ بن همام‌الدّين ملقب به خواندمير، لبّ التّواریخ یحیی‌ بن عبد‌اللطیف، تاریخ گزیدۀ حمدالله مستوفی قزوینی و تذکرة‌الشعرا تألیف دولتشاه کمک گرفت. درمورد جغرافیا و شهرشناسی به کتاب تقویم البلدان ابن الفدا و نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق ادریسی استناد کرد. دربارۀ قرآن به تفسیر فارسی که حسین واعظ کاشفی نوشته بود، استناد کرد. عنوان‌های کتابش را از کشف الظّنون فی اسامی الکتب و الفنون حاجی خلیفه برگرفت. هنگامی‌که به پاریس دعوت شد حقوق خوبی برای او مقرر شد و انجام این طرح برای او ممکن گردید. ابتدا تصمیم به انتشار مطالبی گرفت که از متون اصلی و با حروف عربی جمع‌آوری کرده بود ولی عدم وجود حروف چاپی عربی در پاریس او را از این کار بازداشت و این متون را به فرانسه ترجمه کرد. ولی هربلو در دسامبر 1695م. درگذشت، بدون آن‌که بتواند بر چاپ این کتاب نظارت کند. آنتوان گالاند (Antoine Galland) مترجم الف لیلة و لیلة بر چاپ آن اشراف داشت و بر انجام این مهم مبادرت ورزید. چاپ اوّل در پاریس، سال 1697م. عرضه شد (بدوی، 1375، 452). در زمانی که اروپاییان مشرق‌زمین را به‌عنوان محلّی عجیب و غریب می‌شناختند و بررسی می‌کردند، هربلو یکی از اوّلین خاورشناسانی بود که یک تحقیق منظّم و شرح الفبای ادبیّات عربی، فارسی و ترکی با فرهنگ‌نامه برای هر زبان تهیّه کرد. کتاب‌نامه‌ای که ارزش فراوان داشت. تاریخ اسلام کمبریج، کتابنامۀ او را بسیار مهم می‌داند زیرا اطلاعات مربوط به اسلام را به‌صورت آکادمیک برای خوانندگان منتشر کرده‌است (ایرانیکا). به این ترتیب کتابخانۀ شرقی یا فرهنگ عمومی در چهار جلد منتشر شد. این کتاب حاوی اطّلاعاتی دربارۀ ملل مشرق‌زمین، دربارۀ تاریخ، سنن حقیقی یا افسانه‌ای، مذاهب، فرقه‌ها و سیاست، قوانین، آداب و رسوم، انقلابات، شاهنشاهی، علوم و صنایع، حکمت الهی، پزشکی، افسانه‌شناسی، سحر و افسون و شعبده‌بازی، فیزیک، اخلاق، ریاضیّات، علوم طبیعی، گاه‌شماری، جغرافیا و... می‌باشد. این کتاب هم‌چنین حاوی قضاوت‌های انتقادی و چکیدۀ مندرجات کتب شرقی است که به زبان عربی یا فارسی و یا ترکی دربارۀ انواع مواد یا مشاغل نوشته شده‌است.

از او اثری در ایران ترجمه و منتشر نشده‌است.

هانیه طلوع فکور

اسفند ماه 1398ش.