ایرج جهانگیر سهرابجی تاراپوروالا - Irach Jehangir Sorabji Taraporewala

ایرج جهانگیر سهرابجی تاراپوروالا Irach Jehangir Sorabji Taraporewala ایران‌شناس و از پارسیان هندوستان است که مطالعه و پژوهش در حوزۀ تاریخ، فرهنگ و تمدّن ایران باستان، زبان‌شناسی، دین زرتشتی و اوستاشناسی را در کارنامۀ علمیِ خود دارد. آثار وی پیرامون زرتشت و پیام او و نیز ترجمه‌اش از گات‌های زرتشت، وی را به متخصّصی توانا در این عرصه‌ها تبدیل کرده‌است.

تولد و درگذشت

1884م. - 1956م.

سوابق زندگی و تحصیل

تاراپوروالا تحصیلات مقدّماتیِ دانشگاهی خود را در بمبئیِ هندوستان گذراند و در سال 1903م. توانست لیسانس زبان انگلیسی و زبان سانسکریت را از دانشگاه بمبئی University of Mumbai دریافت کند (فرهنگ خاورشناسان، 1386، ج. 3، 333). او از سال 1904م. تا 1909م. را برای ادامۀ تحصیلات خود در اروپا سپری کرد و در دانشگاه کمبریج University of Cambridge رشتۀ حقوق را برگزید تا آن‌که توانست در اواخر سال 1908م. مدرک Bar-at-Law را کسب کند. هم‌چنین در این سال‌ها زبان انگلیسی و آلمانی را فرا گرفت که در ادامۀ مسیر آموزشی‌اش بسیار به او کمک کرد. او دوباره به هندوستان بازگشت و از سال 1909م. تا 1911م. در کالج مرکزی بنارس Central Hindu College به‌عنوان معلم زبان انگلیسی به کار مشغول بود. در اواخر سال 1911م. موفّق به دریافت بورس دولتیِ تحصیل در اروپا شد (آبادانی، 1348، 247). تاراپوروالا در دانشگاه کمبریجِ انگلستان به فراگیری دروسی مانند زبان‌شناسیِ تطبیقی، سانسکریت، زبان‌های ایرانی و زبان عربی پرداخت. ادوارد براون Edward Browne و رینولد آلن نیکلسون Reynold Alleyne Nicholson از اساتید وی در آموزش زبان‌های ایرانی بودند. این ایران‌شناس هندی سپس به آلمان و دانشگاه وورتسبورگ University of Würzburg نقلِ مکان کرد و مدرک دکترای خود را در سال 1913م. از این دانشگاه اخذ کرد. او دراین دانشگاه به آموختن زبان سانسکریت، زبان‌های کهن ایرانی و اوستا اشتغال ورزید (فرهنگ خاورشناسان، 1386، ج. 3، 333). وی نزد کریستین بارتولومه Christian Bartholomae اوستا آموخت و از محضرش بهره‌ها برد و بنا به گفتۀخودش در عرض هشت یا نه هفته به‌اندازۀ چند سال در اوستاشناسی پیشرفت کرد (مهرین شوشتری، 1352، 196). تاراپوروالا از سال 1913م. تا 1917م. به تدریس زبان‌شناسی تطبیقی در دانشگاه بمبئی مشغول بود (فرهنگ خاورشناسان، 334) و در سال1917م. به‌عنوان اوّلین مدرس این رشته در دانشگاه کلکته مشغول به کار شد و تا سال 1930م. استاد این دانشگاه بود و دروسی مانند زبان‌های پارسی باستان، سانسکریت و اوستا را هم آموزش می‌داد (دانش‌نامۀ زبان و ادب فارسی در شبه قارّه، 1387، ج. 2، 1059). تاراپوروالا از سال 1930م. تا 1940م. رئیس مدرسۀ کامه آتورتان Cama Athornan Institute در بمبئی و از سال 1940م. تا 1942م. استاد تاریخ و تمدّن و نیز زبان‌های باستانی ایران در کالجِ دکن Deccan College واقع در شهر پونا Pune بوده‌است (فرهنگ خاورشناسان، 334). وی قرار بود در دانشگاه تهران رشتۀ هندشناسی و زبان سانسکریت را تدریس کند و حتّی برای این منظور به تهران هم آمد امّا پیش از اشتغال به این امر بیمار شد و در بمبئی از دنیا رفت (دانش‌نامۀ زبان و ادب فارسی در شبه قارّه، 1387، ج. 2، 1060).

سوابق اجرایی و پژوهشی

تاراپوروالا در زمینه‌هایی مانند زبان‌شناسی و آموزش زبان‌های مختلفی مثل اوستایی، سانسکریت و زبان‌های باستانی ایرانی، مطالعات زرتشتی و نیز تاریخ، فرهنگ و تمدّن ایران باستان به تحقیق و پژوهش مشغول بود. وی به زبان‌های بسیاری تسلّط داشت که وی را در این پژوهش‌ها یاری می‌رساند. سانسکریت، فارسی، پهلوی، اوستایی، گُجَراتی، بنگالی، فرانسوی، انگلیسی و آلمانی از جملۀ این زبان‌ها بودند (مهرین شوشتری، 1352، 196). پژوهش پیرامون زرتشت و دین او از جمله عرصه‌های تحقیقی این ایران‌شناس توانا بود. وی که خود زرتشتی و از پارسیان هند بود، توانست سروده‌های گات‌ها یا گاثاها را که نیایش‌های شخصِ زرتشت پنداشته می‌شود، ترجمه کند. نظر خاص وی درمورد زبانِ این اثر جالب توجه است. او زبان گات‌ها را کهن و عاری از هرگونه پیچیدگیِ لفظی و کنایی و تا حدی ساده می‌دانست و باور داشت که تفسیر پژوهشگران از این زبان باید در چهارچوب متن و اقتضائات زمانش باشد نه این‌که آن را با نگاه به ادبیّات زرتشتیِ پس از آن زمان مورد واکاوی قرار دهند (دانش‌نامۀ زبان و ادب فارسی در شبه قارّه، 1060). تاراپوروالا در مجامع علمیِ بسیاری حضور به هم رسانید و اشتغالات پژوهشیِ بسیاری داشت. وی مؤسّس و یکی از اعضای انجمن زبان‌شناسی هند Linguistic Society Of India بوده‌است و در همایش‌های شرق‌شناسی بسیاری در نقش مدیر و ریاست بخش‌هایی از آن‌ها شرکت داشته‌است. مدیریّت بخش تحصیلات عالیِ کالجِ دکن Deccan College (همان) و حضور به‌عنوان بازرس امتحانی در مقاطع کارشناسیِ ارشد و دکترای تعدادی از دانشگاه‌های هند، بخشی از فعّالیّت‌ها و سمت‌های علمی- پژوهشی تاراپوروالا بوده‌است (آبادانی، 1348، 253).

آثار

تاراپوروالا آثار متعدّدی (نزدیک به شصت کتاب و رساله) پیرامون فرهنگ، تمدّن و تاریخ ایران باستان و نیز دین زرتشت به زبان گجراتی و انگلیسی عرضه کرد (دانش‌نامۀ زبان و ادب فارسی در شبه قارّه، 1061).

یکی از کتب مشهور این محقّق هندی، کتاب منتخباتی از اوستا و فارسی باستان Selections from Avesta and Old Persian نام دارد. این اثر برای مدّت زمانی طولانی در دانشگاه‌های آمریکا و اروپا، برای دانشجویان رشتۀ شرق‌شناسی و زبان و ادبیّات فارسیِ باستان به‌عنوان کتاب کلاسیکِ تدریس، شناخته می‌شد و امروزه نیز مطالعۀ آن برای علاقه‌مندان به این دو زمینه، مفید خواهد بود (آبادانی، 1348، 253).
کتاب ارزشمند سرودهای آسمانی زرتشت The Divine Songs of Zarathushtra یکی از آثار تاراپوروالا در حوزۀ اوستاشناسی است که آن را در سال 1951م. و در سه جلد به چاپ رسانید. این کتاب درحقیقت ترجمه‌ای انگلیسی بود از اوستای تألیفیِ کریستین بارتولومه Christian Bartholomae که به زبان آلمانی نوشته شده بود. وی این اثر را با تفسیر و شرح اندیشمندانه‌ای همراه کرد و ترجمه‌ای آزاد را با فهرستی از لغات اوستایی به زبان انگلیسی عرضه داشت. هدف اصلی این پژوهشگر از تألیف این کتاب، نخست بازگردانی اندیشه‌های پنهان موجود در واژگان بود و دیگر نشان دادن این موضوع که در اوستا هم نشانه‌هایی از حکمت‌های موجود در متون سانسکریت وجود داشته‌است (دانش‌نامۀ زبان و ادب فارسی در شبه قارّه، 1060).
خدمت ارزندۀ دیگر این ایران‌شناس خبره در جهت شناساندن شایسته‌تر زرتشت، عرضۀ کتاب گات‌های زرتشت The Gathas of Zarathushtra بود که در سال1947م. منتشر گشت. تاراپوروالا در این کتاب به ترجمۀ گات‌های زرتشت به زبان انگلیسی و گُجراتی پرداخته‌است. با این‌که ترجمه‌های دیگری از سروده‌های زرتشت موجود بود امّا تاراپوروالا به دلایلی هم‌چون تحت‌اللّفظی و نامطمئن بودن آن‌ها، به ترجمه و تفسیر دوبارۀ آن همّت کرد. این اثر پس از فوت تاراپوروالا و در سال 1962م. مورد ویرایش قرار گرفت و تجدید چاپ شد (همان). اثر مذکور طی بیست و پنج سال تحقیقِ مداوم مؤلّفش به زیور طبع آراسته شد و به عقیدۀ بسیاری از محقّقان یکی از بهترین ترجمه‌های موجود از گات‌ها می‌باشد (مهرین شوشتری، 1352، 196).
در زمینۀ دین زرتشت، تاراپوروالا کتابی با همین عنوان به انتشار درآورد The Religion of Zarathushtra که محتوایی سه بخشی دارد: 1) پیرامون سه مذهبِ از یادرفتۀ مانوی، مزدکی و میترایی، 2) دین زرتشت و 3) گات‌های زرتشت. این پژوهشگر خبره در این اثر جامعۀ هدف خود را غیرزرتشتیان قرار داده‌است. قابل ذکر است که فرزند تاراپوروالا در سال 1979م. این کتاب را در بمبئی تجدید چاپ کردند و یک سال بعد یعنی در سال 1980م. (1358ش.) نیز در تهران منتشر گردید (دانش‌نامۀ زبان و ادب فارسی در شبه قاره، 1060).

شماری از آثار ترجمه‌نشدۀ تاراپوروالا:

افسانۀ جمشید و زادبوم آریاها The Legend of Yima & Cradleland of the Aryans
گزیده‌هایی از ادبیّات کلاسیک گجراتی Selections from Classical Gujarati Literature
واژۀ اسب در زبان‌های هند و اروپایی The Horse in Indo-European Languages
جنبه‌هایی از تاریخ آیین زرتشت Some Aspects of the History of Zoroastrianism
قبالۀ ازدواج به زبان پهلوی Marriage Contract in Pahlavi
تاریخ دقیق ورود پارسیان به هند The Exact Date of the Arrival of Parsis in India
سرودی برجسته در گات‌ها A Remarkable Gāthā Verse
مراسم ازدواج پارسیان The Marriage Service of the Parsis
برخی دعاهای روزانه از نوشته‌ای زرتشتی (گردآوری، ترجمه به‌همراه حواشی) A Few Daily Prayers from the Zarathoshti Scriptures. Compiled and translated with annotations
اندیشۀ ایرانی در عصر پیش از اسلام Main Currents of Pre-Islamic Iranian Thought

آثار منتشرشده به فارسی

فلسفۀ مذهب زرتشت، (۱۳۴۸ش.)، ترجمۀ فرهاد آبادانی، مجلّۀ هوخت در سالش (و مجلّۀ وحید در همین سال).
گوشه‌ای از فرهنگ ایران باستان Essays on Iranian Civilization and Culture، ترجمۀ فرهاد آبادانی، تهران: کانون زرتشتیان شریف‌آباد یزد.
سرودهای آسمانی زرتشت The Divine Songs of Zarathushtra، (۱۳۳۱ش.)، ترجمۀ فرهاد آبادانی، مجلّه هوخت، ج. 3. این اثر ترجمه بخش‌هایی از کتابی نوشتۀ تاراپوروالا به همین نام می‌باشد.
محاکمه و داوری در ایران باستان Trial by ordeal in Ancient Iran، (۱۳۶۰ش.)، ترجمۀ هاشم رضی، مجلّۀ چیستا.
اخلاق از دیدگاه زرتشت، (۱۳۶۸ش.)، ترجمۀ کتایون دولیان، مجلۀ فروهر.

منابع

تاراپوروالا، ایرج جهانگیر سهرابجی، (1348ش.)، گوشه‌ای از فرهنگ ایران باستان، ترجمۀ فرهاد آبادانی، تهران: کانون زرتشتیان شریف‌آباد یزد.
گروه مؤلّفان و مترجمان، (1386ش.)، فرهنگ خاورشناسان: زندگی‌نامه و کتاب‌شناسی ایران‌شناسان و اسلام‌شناسان، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ج. 3.
گروه مؤلّفان به سرپرستی علی محمّد مؤذنی، (1387ش.)، دانش‌نامۀ زبان و ادب فارسی در شبه قاره، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ج. 2.
مهرین شوشتری، عبّاس، (1352ش.)، تاریخ زبان و ادبیّات ایران در خارج از ایران، تهران: مانی.

سایر منابع پیشنهادی