اوسکار استیگ ویکاندر - Oscar Stig Wikander
اوسکار استیگ ویکاندر Oscar Stig Wikander ایرانشناس، دینشناس و هندشناس مشهور سوئدی است. او با ایرانشناسانی چون نیبرگ، کریستنسن و دومزیل همکاری داشت. بهعنوان نمایندۀ مکتب اوپسالا، او در تلاش برای بازسازی تاریخی و اجتماعی انجمن ایزدان هندوایرانی بر اساس دادههای زبانشناختی بود.
تولد و درگذشت
27 اوت 1908م. – 20 دسامبر 1983م.
سوابق زندگی و تحصیل
اوسکار استیگ ویکاندر (Oscar Stig Wikander) در 27 اوت 1908 در نورتلیه، یک شهر کوچک در نزدیکی استکهلم، سوئد (Sweden)، متولد شد. او در سال 1925م. وارد دانشگاه اوپسالا (Uppsala University) شد و رشتۀ زبانهای کلاسیک و شرقی را انتخاب کرد. استاد راهنمای او در مطالعات آسیایی، ایرانشناس و سامیشناس بزرگ، هنریک ساموئل نیبرگ (Henrik Samuel Nyberg) بود که ایدههای اصلی خود را در کتاب Irans forntida religionen (1937) مطرح کرده است، و این کتاب نمایانگر نقش ویژۀ مکتب اوپسالا در مطالعات دینی است. (“Wikander, Stig,” n.d.) پیش از نوزده سالگی، با کسب بالاترین نمرات در زبانهای لاتین (Latin) و یونانی (Greek) موفق به دریافت مدرک کارشناسی ارشد (M.A.) شد. پس از آن به شهرهای پاریس (Paris)، برلین (Berlin) و کپنهاگ (Copenhagen) سفر کرد تا زیر نظر آرتور کریستنسن (Arthur Christensen) به مطالعۀ زبانها و ادیان ایرانی و هندی بپردازد (Utas, 2009).
در سال ۱۹۳۸م. ویکاندر نخستین دکتری زبانها و ادیان ایرانی در سوئد را از دانشگاه اوپسالا دریافت کرد. او در سال ۱۹۴۱م. پژوهشی درباره ایزد باد وایو (Vayu) در آیینهای هندو-ایرانی منتشر کرد. پس از آن، دانشگاه لوند (University of Lund) به او مجوز تدریس داد و بهعنوان دانشیار زبانهای ایرانی منصوب شد (Ibid).
ویکاندر در طول فعالیتهای علمیاش در چندین دانشگاه معتبر تدریس کرد. در سال تحصیلی ۱۹۴۷م.-۱۹۴۸م.، بهعنوان استاد مدعو در رشتۀ تاریخ ادیان در دانشگاه اوپسالا تدریس کرد. در سال ۱۹۵۳م. در کرسی سانسکریت (Sanskrit) و زبانشناسی تطبیقی هندواروپایی در همین دانشگاه مشغول به فعالیت بود و تا سال ۱۹۷۴م. که بازنشسته شد، در این جایگاه باقی ماند (Ibid).
او همچنین در دانشگاه مونیخ (University of Munich) بهعنوان مدرس سوئدی (۱۹۳۸م.-۱۹۳۹م.)، دانشگاه کلمبیا (Columbia University) در نیویورک بهعنوان استاد مدعو (۱۹۵۹م.-۱۹۶۰م.) و کالج مکزیک (Colegio de México) در مکزیکوسیتی (Mexico City) در سال ۱۹۶۷م. تدریس کرد. ویکاندر با میرچا الیاده (Mircea Eliade) و ژرژ دومزیل (Georges Dumézil) روابط علمی نزدیکی داشت و در دانشگاه شیکاگو (University of Chicago) نیز سخنرانیهای هاسکل (Haskell Lectures) را ارائه کرد (Ibid).
سوابق اجرایی و پژوهشی
اوسکار استیگ ویکاندر در طول زندگی خود مقالات متعددی منتشر کرد، اما تنها سه کتاب از او به به چاپ رسید. همین آثار موجب شهرت او بهعنوان یکی ایرانشناسان برجسته شدند؛ هرچند او از چهرههای جنجالی مکتب اوپسالا بهشمار میرفت. با آنکه پس از جنگ جهانی دوم کتاب تازهای منتشر نکرد، این سه اثر رویکردی مشترک را نشان میدهند: بازسازی تاریخی و حتی اجتماعی مبتنی بر دادههای زبانشناسی. در این آثار، ویکاندر تمایز نیبرگ میان گروههای میترایی (Mithragemeinde) و گروههای گاتایی (Gathasgemeinde) را پذیرفت؛ تمایزی که بر نظریهای کلی دربارۀ وجود دینی پیشازرتشتی استوار بود. او این دیدگاه را بهعنوان مبنایی زبانشناختی برای بازسازی نهادهای اجتماعی و آیینهای دینی جوامع جنگجوی پیشازرتشتی (هندو-ایرانی یا آریایی) بهکار گرفت. بهباور ویکاندر، تحلیل این ساختارها باید کانون اصلی پژوهش در زمینه ادیان هندو-ایرانی باشد. در همین راستا، او نظریه وژئو ویدنگرن (Geo Widengren) دربارۀ ایزدان برتر ایران باستان را نیز مورد تأیید قرار داد. (“Wikander, Stig,” n.d.) استیگ ویکاندر پژوهشگری خلاق و در عین حال بحثبرانگیز بود که عمدتاً بیشتر در حوزۀ مطالعات هندواروپایی و هندوایرانی فعالیت میکرد، هرچند به حوزههای دیگر نیز علاقهمند بود. او در نخستین کتاب خود به بررسی گروههای جنگجوی جوان در دورۀ هندوایرانی پرداخت و تلاش کرد آنها را با اساطیر ایرانی از جمله روایت فریدون و درفش کاویان پیوند دهد. در دومین اثرش با عنوان وایو به اهمیت خدای باد در فرهنگ هندوایرانی پرداخت؛ اثری که در ابتدا با مخالفتهایی مواجه شد، اما بعدها از سوی هلموت هومباخ (Helmut Humbach) مورد تأیید قرار گرفت. در سومین کتاب خود، ویکاندر به بررسی تحولات آیینی در دوران ساسانیان پرداخت و تأثیر ایزدبانو آناهیتا را بر آیینهای مذهبی آن دوره محور پژوهش خویش قرار داد (Duchesne-Guillemin, 2009). ویکاندر در پژوهشهای خود بهطور کلی در پی کشف ریشههای مشترک اسطورهای و دینی در فرهنگهای هندواروپایی بود. او نظریۀ سهگانگی کارکردی هندواروپایی، مطرحشده از سوی ژرژ دومزیل (Georges Dumézil)، را تأیید کرد و آن را بر حماسههای ایرانی و هندی نیز تعمیم داد (Duchesne-Guillemin, 2009). نقش او در پیوند اساطیر ایرانی با اساطیر هوریتی-هیتی (Hittite mythology) و تحلیل شباهتهای میان حماسههای اسکاندیناوی و اساطیر هندوایرانی نیز برجسته است. او در آثار خود نشان داد که این نامها، ریشهای کهن در زبان یونانی دارند. ویکاندر با بهرهگیری از نظریات دومزیل، به بررسی تأثیر اسطورههای هندواروپایی بر حماسههای ملی پرداخت. وی در مجموعه سخنرانیهای هاسکل در دانشگاه شیکاگو، به تحلیل ایدئولوژی نهفته در حماسههای ملی روی آورد. پژوهشهای او با وجود چالشهای علمی و دیدگاههای بحثبرانگیز، اثری ماندگاری بر مطالعات تطبیقی در زمینۀ اسطورهشناسی و ادیان برجای گذاشت (Ibid).
آثار
- - کتاب:
- انجمن مردان آریایی: پژوهشی در تاریخ زبان و دین هندواروپایی.
- وایو: متون و پژوهشهایی در تاریخ دین هندواروپایی.
- نگهبانان آتش در آناتولی و ایران.
- مجموعه متون کرمانجی.
- عربها، وایکینگها، وارانگها.
- مجموعۀ کُردی.
- - مقاله:
- مطالعهای در خصوصِ مبانی مشترک هندواروپایی در حماسههای ایران و هند.
- مایا و آلتایی: آیا گروه زبانهای مایا با خانواده آلتایی ارتباط دارند؟
- مایا و آلتایی دو.
- استانگنلیوس در اوپسالا.
- اسطورهشناسی و حماسه.
- معادشناسی آلمانی و هندوایرانی.
آثار به زبان های دیگر
- - Book:
- (Wikander, O. S. (1938). Der arische Männerbund: Studien zur indo-iranischen Sprach- und Religionsgeschichte. Lund.)
- (Wikander, O. S. (1941). Vayu: Texte und Untersuchungen zur indo-iranischen Religionsgeschichte (Quaestiones Indo-Iranicae 1). Uppsala & Leipzig.)
- (Wikander, O. S. (1946). Feuerpriester in Kleinasien und Iran. Acta Regia Societatis humaniorum litterarum Lundensis, 40. Lund.)
- (Wikander, O. S. (1959). Recueil de texts kourmandji. Uppsala Universitets Årsskrift.)
- (Wikander, O. S. (1978). Araber, vikingar, väringar (Arabs, Vikings, Varangians). Svenska humanistiska förbundet.)
- (-. (1992). Berhevoka Kurdı̂. Koral.)
- - Article:
- (Wikander, O. S. (1949). Sur le fonds commun indo-iranien des épopées de la Perse et de l’Inde. La nouvelle Clio: Revue mensuelle de la découverte historique, 1-2, 310–329.)
- (Wikander, O. S. (1967). Maya and Altaic: Is the Maya group of languages related to the Altaic family? Ethnos, 32, 141–148.)
- (Wikander, O. S. (1970). Maya and Altaic II. Ethnos, 35, 80–88.)
- (Wikander, S. (1976). Stagnelius i Uppsala. Samlaren: tidskrift för svensk litteraturvetenskaplig forskning, 97, 41-57.)
- (Wikander, S. (1974). Epopée et mythologie. Revue de l'histoire des religions, 3-8.)
- (Wikander, S., & Kurukùetra, F. B. T. (1960). Germanische und indo-iranische Eschatologie. Kairos (misc), 2.)
آثار منتشرشده به فارسی
در زمان نگارش این زندگینامه هیچ یک از آثار اوسکار استیگ ویکاندر به فارسی ترجمه و منتشر نشده است.
منابع به زبان های دیگر
- Duchesne-Guillemin, J. (2009). WIKANDER, Oscar Stig. ii. ACCOUNT OF HIS WORKS. In Encyclopedia of IRANICA. Brill. https://www.iranicaonline.org/articles/wikander-oscar-stig#pt2
- Littleton, C. S. (1973). The New Comparative Mythology: An Anthropological Assessment of the Theories of Georges Dumézil. University of California Press.
- Utas, B. (2009). WIKANDER, Oscar Stig. i. Biography. In Encyclopedia of IRANICA. Brill. https://www.iranicaonline.org/articles/wikander-oscar-stig
- Wikander, Stig (n.d.). In Encyclopedia of Religion. MacMillan & Co LTD. https://www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/wikander-stig
سایر منابع پیشنهادی
- استیگ ویکاندر. (1403ش.، بهمن 25). در ویکیپیدیا.
https://fa.wikipedia.org/wiki/ استیگ_ویکاندر
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
- Stig Wikander. (2025, February 12). In Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Stig_Wikander
- Josephson, F. (1984). Stig Wikander 1908-1983. Svenska Forskningsinstitutet i Istanbul, Meddelanden, 9, 78–79.
- Rudberg, S. Y. (1988). Stig Wikander. Vetenskapssocieteten i Lund: Årsbok 1986, 167–170.
- Timuş, M. (2000). La bibliographie annotée de Stig Wikander (1908-1983). Studia Asiatica. International Journal for Asian Studies, 1(01+ 02), 209-234.
گردآورنده