نیکلاس سانسون - Pere S. N. Sanson

اطلاع دقیقی در دست نیست جز این‌که می‌دانیم در قرن هفدهم میلادی می‌زیسته‌است.

از دوران تحصیل وی اطّلاعاتی هر چند اندک در دست نیست و حتّی نمی‌دانیم از چه زمانی فعّالیّت در کلیسا را آغاز کرده‌است.

سانسون از اعضای گروه مبلّغان مسیحی در ایران بود که در سال 1683م. مطابق با 1059ق. برای سفر به ایران مأموریت یافت. او معاصر شاه سلیمان صفوی (1667م. – 1694م.) به ایران آمد. در بدو اقامت خود به آموختن زبان­‌های فارسی، ترکی و ارمنی پرداخت زیرا مطمئن بود بدون یاد گرفتن این زبان‌­ها مأموریّتش در ایران مفید واقع نمی‌شد. هم­‌چنین وی به بسیاری از شهرهای ایران مسافرت کرد (بیات، 1391، 328؛ دانش‌­پژوه، 1385، 274). سانسون برای نخستین مأموریّت، ابتدا هشت ماه در قزوین بود و در این مدّت به مسیحیان آن­‌جا تعلیمات دینی می‌­داد. سپس مدّت شش ماه را در بین‌­النّهرین به سرآورد. هنگامی‌که به مناطق مرکزی کشور بازگشت، مدّتی را در همدان به‌منظور رسیدگی به ارثیۀ اسقف همدان در آن نواحی سکونت گزید. در نهایت به توصیۀ پادشاه فرانسه سه سال را در پایتخت سلسلۀ صفویه یعنی اصفهان گذراند و در شمار میهمانان عالی‌رتبۀ شاه سلیمان صفوی درآمد (شعبانی، 1383، 60؛ نوائی، 1366، 451). وی در سفرنامه‌­اش نگاشته‌است: «در مدّت سه سالی که در ایران اقامت داشتم، در مواقع فرصت به تحقیق در احوال، آداب، رسوم، عادات ایرانیان و آثار گذشتۀ آن­‌ها می­‌پرداختم. شاه سلیمان صفوی از اقامت من در ایران این استفاده را برد که مرا برای بردن نامه‌ه­ایی برای لوئی چهاردهم (Louis XIV) پادشاه فرانسه مأمور کرد. وقتی لوئی چهاردهم نامه را از دست من دریافت کرد، به من دستور داد اطّلاعاتی را که در ایران کسب کرده‌­ام به آگاهی مردم برسانم. من هم آن­‌ها را در کتابی تحت عنوان وضع ایران در حال حاضر (Estat present du Royaume de Perse) جمع­‌آوری کردم و در سال 1695م. انتشار دادم (نیک­‌بین، 1380، 578)». سفرنامۀ سانسون گرچه خالی از غرض­‌ورزی نیست امّا با وجود حجم کمی که دارد، یکی از منابع معتبر تاریخی دورۀ صفویه به‌شمار می­‌آید. به خصوص که درمورد سازمان اداری این دوره از تاریخ ایران دارای اطّلاعات بسیار گران‌بهایی است که در حواشی تذکرة الملوک چاپ پروفسور ولادیمیر فیودورویچ مینورسکی (Vladimir Fedorovich Minorsky) خاورشناسی معروف مکرراً مورد استفاده قرار گرفته‌است تا جایی که دانشمند یاد شده اثر سانسون را در این مورد خاص از سفرنامۀ پر حجم تاورنیه (Tavernier) نیز بسیار بهتر دانسته‌است (همان، 579).

چند نکته دربارۀ سفرنامۀ سانسون  (Voyage ou relation du Royaume) حائز اهمیّت است: این سیّاح فرانسوی با مقامات عالی دولت متبوع خود نزدیکی داشته‌است، چنان­‌که متن اثر خویش را با نامه‌ه­ایی در حق­‌شناسی به آقای رویی (A Monsieur Rouillie)  آغاز کرده و از حمایت اعلی‌حضرت شاه فرانسه در ورود به دربار شاه سلیمان برخوردار بوده‌است (شعبانی، 1383، 60). از آن‌جا که سانسون در هیئت مبلّغان مسیحی به ایران آمد، بدیهی است از اقشار تحصیل کردۀ عصر خویش در قرن هفدهم میلادی بوده و باتوجه به آشنایی با زبان­‌های محلّ مأموریّت خود، ظرایف و نکات دقیق آداب و رسوم ایرانی را که حاصل تماس او با همۀ طبقات از دربار و حکومت تا مردم عادی است، در متن سفرنامۀ خود به رشتۀ تحریر درآورده‌است (همان؛ دانش‌پژوه، 1385، 273). وی در سفرنامۀ خود توصیفات ارزنده‌­ای از شهر اصفهان، بناها، باغ‌­ها و پل‌­های آن ارائه می‌کند. این امر نشان می­‌دهد که زیبایی کاخ‌­های اصفهان برای شخص سانسون که هم مبلّغ و هم سیّاح بود و ضمن دیدن اماکن، نقّاشی آن‌­ها را می­‌کشید، چنان جذاب بوده که وی را به نگارش و انعکاس این توصیفات واداشته است (حاجیان‌پور و جوادی، 1395، 38). سانسون صفحاتی از سفرنامۀ خود را به سیاست ایران در برابر هلندی­‌ها و نمایندگان دولت­‌های آلمان، لهستان، مسکو و هم­‌چنین چاره­‌اندیشی‌­های سلاطین صفوی در برابر اروپائیان اختصاص داده‌است (دانش‌­پژوه، 1385، 278). او دربارۀ مذهب اسلام اطّلاعاتی بسیار ناقص و اغلب نادرست دارد و به‌دلیل این­‌که مبلّغ مسیحی است، هر گفتۀ نادرستی را که به اسلام نسبت داده‌­اند و شنیده‌است به‌راحتی و بدون تحقیق پذیرفته‌است (سانسون، 1346، 13). وی در سفرنامه­‌اش مطالبی چون شخصیت شاه و دربارش، مشاغل مهم و تفریحات شاه، خزانه و عواید، قشون شاه، سیاست مملکت، قدرت و اختیارات شاه، هیئت دولت، حرم‌سرا و طرز رفتار ایرانیان با ممالک هم‌جوار، عدالت اجتماعی ایران و طرز رسیدگی به دعاوی مردم در محاکم شرعی و عرفی، مذاهب ایرانیان قدیم و امروز را نیز توضیح داده‌است (سانسون، 1346، 23- 24).

1. بیات، عزیزالله، (1391ش.)، شناسایی منابع و مآخذ تاریخ ایران، ج. 1 و 2 ، تهران: امیرکبیر.
2. حاجیان‌پور، حمید؛ جوادی، رقیّه، (1395ش.)، بررسی شناخت مفاهیم هنر معماری اصفهان در سفرنامه­‌های عصر
3. دانش‌­پژوه، منوچهر، (1385ش.)، بررسی سفرنامه‌­های دورۀ صفوی، تهران: فرهنگستان هنر.
4. سانسون، (1346ش.)، سفرنامۀ سانسون: وضع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه سلیمان صفوی، ترجمۀ دکتر تقی تفضّلی، تهران: بی­نا.
5. شعبانی، احمد، (اسفند و فروردین 1383ش.)، آداب زنان ایرانی در دورۀ صفوی به نقل از سفرنامۀ سانسون، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، صص. 60 – 61.
6. صفوی و چگونگی انتقال آن­‌ها به اروپا؛ مطالعۀ موردی سفرنامه­‌های دلاواله، تاورنیه، شاردن، سانسون، پژوهشگاه تاریخ‌­های محلّی ایران، سال چهارم، شمارۀ دوم، پیاپی هشتم، صص. 29 – 40 .
7. نیک­‌بین، نصرالله، (1380ش.)، فرهنگ خاورشناسان و مسافران مشرق‌زمین، ج. 1، تهران: آرون.
8. نوائی، عبدالحسین، (1366ش.)، ایران و جهان از مغول تا قاجاریّه، تهران: هما.

  تصویر موجود در سایت از ویکی پدیا برگرفته شده است.

زهرا اجلالی

آبان ماه 1398ش.