1884م-1956م.

جرج آلفرد لئون سارتن در 31 اوت در شهر گنت Ghent بلژیک به دنیا آمد. او در دانشگاه گنت Ghent University تحصیل کرد و در سال 1906م. از دانشگاه فارغ‌التحصیل شد. او در سال 1911م. دکترای خود را در رشته ریاضیات از دانشگاه گنت دریافت کرد. او پس از جنگ جهانی اول به انگلستان مهاجرت کرد ودر سال 1915 م به ایالات متحده رفت و باقی عمر خود را در آن جا گذراند. سارتن در سال 1920م به عنوان مدرس دانشگاه هاروارد Harvard University فعالیت کرد. در سال‌های 1940م-1950م استاد تاریخ علم بود. او تدریس را تا مارس 1956م. قبل از مرگ خود ادامه داد. (گارفیلد، 1958). سارتن دانشمندی پرکار و خستگی ناپذیر بود. نخستین تجربه‌های دانشگاهی او با موفقیت در حوزه شیمی اتفاق افتاد اما بعد به ریاضیات علاقمند شد و تا کسب مدرک دکتری نیز در این رشته پیش رفت. زندگی و کارهای علمی سارتن بیش از سه دهه بعد از مهاجرت او به ایالات متحده ادامه یافت. (میرحسینی، 1396). او توسط جوامع ملی و بین‌المللی هفت دکترای افتخاری دریافت کرده است و ده مدال افتخار به او از سوی دانشگاه‌های مختلف جهان اعطا شده است. تاریخ علم را به یک رشته آکادمیک تبدیل کرد و از این نظر او دانشمندی است که در علم و فلسفه نقش مهمی داشته است.

سارتن دو سال بعد از فارغ‌التحصیلی در سال 1908م برنده مدال طلای یکی از مقالات خود در شیمی شد. سارتن برای بنیاد کارنگی در نیویورک Carnegie Corporation of New York برای صلح بین‌المللی کار می‌کرد و در سال‌های 1916م. تا 1918م. سخنرانی‌هایی را در دانشگاه هاروارد انجام داد. سارتن همچنین عضو پیوسته مؤسسه پژوهشی کارنگی در واشنگتن بین سال‌های 1919م تا 1948م بود. وقتی سارتن تصمیم گرفت تاریخ علم نه جلدی خود را کامل کند برای آماده‌سازی جلد دوم تصمیم گرفت زبان عربی بیاموزد. برای این کار به خاورمیانه سفر کرد تا نوشته‌های اصلی دانشمندان اسلامی را بررسی کند. ایده تدوین کتاب تاریخ علم از زندگی لئوناردو داوینچی Leonardo di ser Piero da Vinci الهام گرفته شد. قرار بود این کتاب در 9 جلد نوشته شود اما تا قبل از مرگ او فقط سه جلد این کتاب تکمیل شد. سارتن پیش از مرگ خود جامعه تاریخ علم سارتن را تأسیس کرد و با هدف ایجاد انگیزه و پویایی بیشتر میان محققان حوزه تاریخ، جایزه‌ای را برای مورخان علم در نظر گرفت. (میرحسینی، 1396). این جایزه یکی از معتبرترین جوایز تاریخ علم است که از سال 1955م. هر ساله به یک مورخ برجسته علم اهدا می‌شود. سارتن نویسنده ۱۵ کتاب و بیش از ۳۰۰ مقاله در زمینه تاریخ علم است. دانشمندان جهان اعتراف می‌کنند که جورج سارتن برجسته ترین مورخ علم است و کتاب تاریخ علم که ثمره دانشمندی و درایت شگرف اوست، یکی از ممتازترین آثار علم و معرفت است که تاکنون منتشر شده است. او علاوه بر این کتاب، کتاب های دیگری نیز در این زمینه تالیف کرد. برخی‌جرج سارتن را برای تحقیقات عمیقش درباره سیر رشد و تحول دانش بشری و کوشش‌هایی که برای بررسی تلاش و تأثیر دانشمندان گذشته انجام داد پدر تاریخ علم می‌نامند. سارتن که در حوزه علم و فلسفه پژوهش‌های زیادی انجام داده است، تصورات غلط گذشته را در این زمینه از بین برد و آثار عمیق فرهنگ یونان و قرون وسطا و دوره اسلام را خصوصا با استفاده از منابع  مصر باستان، بین‌النهرین و منابع هندی و چینی نشان داد.

آثار و نوشته‌های سارتن به قدری زیاد است که آوردن تمام آنها در زندگینامه او امکان‌پذیر نیست.

• مقدمه‌ای بر تاریخ علم

George Sarton, Introduction to the History of Science. From Homer to Omar Khayyam (Baltimore: Williams & Wilkins, 1927), vol. 1; Sarton, Introduction to the History of Science. From Rabbi Ben Ezra to Roger Bacon (Baltimore: Williams & Wilkins, 1931). vol. 2, two parts; Sarton, Introduction to the History of Science. Science and Learning in the Fourteenth Century (Baltimore: Williams & Wilkins, 1947), vol. 3, two   در زمان تالیف جلد دوم تاریخ علم، زبان عربی را آموخت. برای تحقیق بیشتر به نواحی مختلف خاورمیانه مسافرت نمود، به تحقیق در باره دست آوردهای عالمان مسلمان پرداخت و تصمیم گرفت مکتب مسلمانان اسپانیولی را به صورت یک انستیتو فعال نماید. در حین این فعالیت با چند عالم عرب اسپانیولی مانند Julian Ribera Y Tarago و Miguel Asin Palacioos  آشنا شد و کمک نمود که مقالات آنها در isis منتشر شود. نکته قابل توجه که تبادل نظر و مشورت های سارتن با محققین مسلمان به مراتب بیشتر از سایر محققین تاریخ علوم در غرب بوده است. او معتقد بود که همکاری و نفوذ عالمان مسلمان در حوزه تاریخ علوم به مراتب پیشرو تر از محققین و نظریه پردازان غربی می باشد و بی‌توجهی غربی ها به این واقعیت به شدت عصبانیت و اندوه او را به همراه داشت. او همچنین تحت تاثیر پژوهش های Ribera در باره انتقال موسیقی از شرق به غرب، معتقد به تاثیر شگرف ریاضیات بر موسیقی و استفاده از نظریه diffusion حرکت و اشاعه در علوم و توجه به مبانی چهارگانه Quadrivium که شامل  فرضیه شناسایی اعداد، جبر، هندسه و موسیقی بود که متاسفانه عمرش کفاف ننمود که روی این مبحث علمی بیشتر کارکند.   او تنها سه جلد از این کتاب را نوشت. این سه جلد با موضوع‌های زیر منتشر شد:

• جلد اول: از هومر تا عمر خیام
• جلد دوم: از خاخام عزرا تا راجر بیکن
• جلد سوم: علم و یادگیری در قرن چهاردهم م۱۹۲۷–۱۹۴۸م

در این کتاب بزرگ سه جلدی، سارتن، مشارکت‌های علمی و فرهنگی هر تمدن از دوران باستان تا قرن چهاردهم را بررسی می‌کند

• Sarton, George (1936). The Study of the History of Mathematics & The Study of the History of Science, 1954 Dover reprint from Internet Archive

این کتاب شامل ترجمه دو مقاله بلند جورج سارتن است، ترجمه فارسی این کتاب با معرفی کوتاهی از او و مقاله ای در باب کارهای ایرانیان در زمینه تاریخ ریاضیات همراه شده است. سارتون در این کتاب می گوید: « تاریخ ریاضیات نشاط بخش است، زیرا در پیش روی ما منظره ای از سلسله بی پایان پیروزی های فکر انسان را نمایان می سازد، پیروزی هایی که با شکستها خنثی نشده، یعنی بدون فرومایگی و اهانت و بدون قساوتهاست، و در عین حال به ما کمک می کند که بدبینی را به دور افکنیم. این پیروزی ها هر قدر عظیم باشد، مورخ موقع شناس هنوز انتظار پیروزی های بیشتر و بزرگتری را دارد.»

• 1947/8: Introduction to the Hisory of Science(III. Science and learning in the fourteenth-century, pt. 1–2, 1947–48). Baltimore: Williams & Wilkins

کتاب گفتارهایی در تاریخ علم سارتن هم چنان که از عنوانش پیداست دربرگیرنده مقاله‌هایی از خود او درباره تاریخ علم است. این اثر چکیده‌ای از بهترین تحقیقات و نوشته‌های سارتن را در خود جای داده است و هنوز بعد از گذشت بیش از نیم‌قرن از نخستین انتشار آن، کتابی خواندنی و قابل دفاع به شمار می‌رود.

• 1931: The History of Science and the New Humanism, New York: Henry Holt & Company
• 1952: A History of Science. Ancient science through the Golden Age of Greece, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press
• 1959: A History of Science. Hellenistic science and culture in the last three centuries B.C., Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press
• 1965: The Study of the History of Science(German: Das Studium der Geschichte der Naturwissenschaften, Frankfurt am Main: Klostermann

علاوه بر کتاب، سارتن مقاله‌های بی‌شماری نیز نوشته است. در اینجا چند مقاله مهم او آمده است:

• 1924: Sarton, George (1924). "The New Humanism". Isis. 6(1): 9- 2. doi:1086/358203. JSTOR 223969.
• 1927–48: Introduction to the History of Science(3 v. in 5), Carnegie Institution of Washington Publication # 376, Baltimore: Williams and Wilkins, Co.
• 1951: "The Incubation of Western Culture in the Middle East: a George C. Keiser Foundation Lecture", March 29, 1950, Washington, D.C.

المیرا کریمی

خرداد ماه 1399 ش.