ابوالحسن علی بن الحسین المسعودی Abu al-Hasan Ali ibn al-Husayn al-Mas’udi مورخ و جغرافیدان بزرگ اسلامی که به سرزمینهای بسیاری از جمله ایران سفر کرد و آثار وی در بین محققین از جایگاه ویژهای برخوردار است. آثار مهمی در حیطۀ تاریخ و جغرافیا بر جای گذاشت که از جمله منابع مهم تاریخ عمومی و قرون اولیۀ اسلامی به شمار میروند.
جوزف مِیسون آپتون Josef Meson Upton باستانشناس آمریکایی و عضو موزۀ هنر متروپولیتن (The Metropolitan Museum of Ar) که حفاریهای کاخ ساسانی تیسفون (Tisophon) در نزدیکی بغداد (Baghdad)، کاخ ابونصر(قصر ابونصر) (Abu Nasr Palace) در شرق شیراز و خرابههای بیشابور (Bishapur) از جمله اقدامات باستانشناسی اوست.
انگلبرت کمپفر Engelbert Kempfer، دانشمند، طبیب، جهانگرد و محقق آلمانی، بود که در زمان شاه سلیمان صفوی(Safavid Shah Suleiman) به همراه سفیر سوئد به ایران آمد. او کسی بود که از تمام سیاحان اروپایی دوره صفویه مسائل را علمیتر بررسی نمود و به این ترتیب بنایی مطمئن برای تاریخ فرهنگ و هنر ایران قرن هفدهم میلادی باقی گذاشت.
مؤسسه بینالمللی مطالعات جوامع کردی، یک سازمان حرفهای، غیرسیاسی، غیردولتی و غیرانتفاعی است. این مؤسسه به ترویج مطالعات جوامع کردزبان و مناطق مربوطه در سراسر جهان میپردازد. هدف اصلی این مؤسسه انجام پژوهشهای مختلف در زمینههای فرهنگ و تاریخ کردی و انتشار نتایج این پژوهشهاست. با توجه به تعهد مؤسسه به کیفیت علمی، آثار منتشرشده براساس فرایند داوری «دوسو کور» بررسی میشوند. این فرایند تضمین میکند که مقالات قبل از انتشار بهطور کامل توسط کارشناسان مستقل ارزیابی شوند و از بالاترین استانداردهای دقت و صداقت علمی برخوردار باشند.
مؤسسۀ بینالمللی مطالعات جوامع کردی همچنین بهروزرسانی نوشتههای قبلی خود را چه بهصورت چاپی و چه الکترونیکی انجام میدهد تا با تمام مطالعات جدید در زمینۀ فرهنگ و جامعه کردی هماهنگ شود (International Institute for the Study of Kurdish Societies (IISKS), 2023).
مؤسسه خاورمیانه در دانشگاه واشنگتن یک اتاق فکر غیرسیاسی است که به تحلیل سیاستها و ارائه خدمات آموزشی و توسعه حرفهای میپردازد. این مؤسسه همچنین مرکزی برای تعامل با هنر و فرهنگ منطقه به شمار میآید. مرکز آموزشی مؤسسه فرصتهای متنوعی ارائه میدهد از جمله دورههای زبان بهصورت حضوری و آنلاین، سمینارهای مطالعات منطقهای، برنامههای کارآموزی برای جوانان و یک مجله معتبر دانشگاهی. همچنین، این مرکز یک کتابخانه با منابع کمیاب و آنلاین مرتبط با خاورمیانه دارد. مرکز فرهنگ و هنر مؤسسه خاورمیانه با ترویج آثار هنرمندان منطقه و تسهیل ارتباط و گفتگو بین آنها و هنرمندان آمریکایی، به درک فرهنگی بهتر کمک میکند. (Middle East Institute, 2023)
کاوشهای باستانشناسان در تپه گنیل شهرستان هرسین کرمانشاه نشان داد محوطهای از دوره نوسنگی در این منطقه وجود دارد. باستانشناسان در این منطقه معتقدند این منطقه جزو اولین روستاهای شکلگرفته در زاگرس مرکزی بوده است. تپه گنیل نخستین بار در سال 1356ش. کشف شد. با این حال لایهنگاری آن ناتمام باقی ماند. نتایج بهدست آمده نشان داده که گنیل شواهد و نهشتههای نوسنگی بیسفال و باسفال را در خود جای داده است. این منطقه در سال 1380ش. با نام صحبتآباد در فهرست آثار ملی ثبت شده است که در ادبیات باستانشناسی با نام گنیل شناخته میشود.
مؤسسه شرقشناسی کاما با هدف ترویج مطالعه و پژوهش در حوزه ادیان، تاریخ و فرهنگ شرق ایجاد شده است. محققان از سراسر جهان میتوانند از امکانات ارائه شده در کتابخانه این مؤسسه بهره ببرند. در این مؤسسه، پروژههای تحقیقاتی متنوعی در زمینه شرقشناسی به دانشپژوهان ارائه میشود. همچنین هر ساله نیز به دانشپژوهان جوان و ارشد بورسیه هایی تعلق میگیرد. علاوه بر این، مؤسسه به طور منظم سخنرانیهایی با موضوعات مرتبط و نشستهایی درباره ادیان جهانی برگزار میکند. یکی دیگر از فعالیتهای این مؤسسه، انتشار سالانه یک مجله معتبر است که به طور گسترده در دانشگاهها و میان دانشمندان در سرتاسر جهان توزیع میشود. انتشار و تجدید چاپ کتابهای کمیاب و موردتقاضای محققان و عموم از دیگر فعالیتهای مهم مؤسسة شرقشناسی کاما است. برگزاری مسابقات جهانی مقالهنویسی به زبان انگلیسی و فارسی ذیل نظارت هیئت داوران بینالمللی از جمله دیگر اقدامات مهم در این مؤسسه است. در این خصوص تاكنون سه كنگره بينالمللي در زمينه موضوعات شرقي در سالهای 1989م.، 1995م. و 2000م. برگزار شده است كه در هر کدام از کنگرهها تعداد قابل توجهی از محققان بينالمللي مقالاتي ارائه نموده و تا کنون مجموعه مقالات هر کنگره منتشر و برای دانشمندان، دانشگاهها و مؤسسههای تحقیقاتی معتبر در سراسر جهان ارسال شده است. همچنین نمایشگاههایی در حوزة ایرانشناسی و بهویژه با موضوع شاهنامه برگزار شده است. این برنامهها سالانه با هدف ایجاد انگیزه در جوانان و جذب آنها به سمت مذهب، توسعه اجتماعی و پژوهش برگزار میشود. (Cama Oriental Institute, 2023)
مؤسسه ایرانشناسی بریتانیا (British Institute of Persian Studies) برای کمک هزینه سفر و کمک هزینه پژوهش فراخوان داده است. این کمک هزینه برای پوشش هزینههای مربوط به توسعه یا اجرای پروژههای پژوهشی در هر زمینهای که به دنیای فارسی مربوط میشود، ارائه میشود. مؤسسه ایرانشناسی بریتانیا برای برنامههای کاربردی در آسیای جنوبی، آسیای مرکزی، کشورهایی که در آنها به زبانهای ایرانی صحبت میشود، تاریخ محیطزیست و تاریخ علم باز است. بودجه ای برای سفر دانشجویان، چه برای پژوهش و چه برای شرکت در کنفرانسها ارائه شده است. کمک هزینهای تا سقف 1200 پوند برای سفر دانشجویی در نظر گرفته شده است. کمکهای مالی تا سقف 5000 پوند برای پژوهش و دستیار پژوهشی از سوی مؤسسات اطلاعاتی مرتبط در بریتانیا اعطا میشود. آخرین مهلت ارسال درخواستها دوشنبه 9 سپتامبر 2024م./19 شهریور 1403ش. است.
مؤسسه آلمانی شرقشناسی، بر منطقه خاورمیانه (شامل مناطقی همچون شمال آفریقا، شبه جزیره عربستان، افغانستان، پاکستان، ترکیه و ایران) و خاورنزدیک تمرکز دارد. این مؤسسه به تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی موجود در جوامع اسلامی میپردازد. این مؤسسه تلاش میکند علاوه بر بررسی موضوعاتی مانند جنبشهای اسلامگرا و عوامل خشونتطلب، به ارزیابیهای امنیتی و ژئوپلیتیکی نیز بپردازد. همچنین، جوانب فعالیتهای جوانان در اینترنت، تحولات مذهبی، انرژیهای تجدیدپذیر و مالی اسلامی را در جوامع متنوع خاورمیانه و خاورنزدیک مورد توجه قرار میدهد. هدف این مؤسسه ارائه یک دیدگاه منحصر به فرد، متوازن و انتقادی از جهان اسلام با استفاده از رویکردهای تاریخی، فرامحلی و بینرشتهای است. (Deutsches Orient Institut , 2023)
نشست مراکز مقوله دوم منطقهای و بینالمللی پاسداری از میراث ناملموس در خردادماه 1403ش. در مقر یونسکو در پاریس برگزار شد. در این نشست از اقدامات موفق مرکز میراث ناملموس تهران تقدیر شد و ایران بهعنوان مرکز مطالعات پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی، بهعنوان میزبان نشست در سال 2025م. انتخاب شد. در نهایت نیز این انتخاب به تصویب دبیرخانه کنوانسیون 2003م. رسید.
آلبرت تنآیک اومستد Albert Ten Eyck Olmstead، خاورشناس، مورّخ آمریکایی، متخصّص و مدرّس در تاریخ هخامنشیان(Achaemenians) و آشور (Assyria)که سرپرستی چند هیأت اعزامی به مشرق زمین را نیز بر عهده داشته است.
مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد منبع اصلی حمایت فکری و مادی از فعالیتهای علمی است که منطقۀ وسیعی بین مراکش و ایران و فراتر از آن را پوشش میدهد. این مرکز از پژوهش و تدریس در مورد طیف وسیعی از موضوعات مرتبط با منطقه پشتیبانی میکند. هستۀ اصلی وظایف این مرکز، دستیابی به دانش دست اول در مورد خاورمیانه بر اساس سواد در زبانهای آن و درک سیاست ها، فرهنگ ها و تاریخ های متنوع آن است. رویکرد گسترده و میان رشتهای این مرکز علوم انسانی و اجتماعی و همچنین هنر و علوم طبیعی را در بر میگیرد. مرکز مطالعات خاورمیانه با اساتید بسیاری از دپارتمانها، دانشکدهها و سایر مراکز مطالعات منطقهای دانشگاه هاروارد در ارتباط است. دانشجویان فارغالتحصیل در مرکز مطالعات خاورمیانۀ دانشگاه هاروارد از مجموعۀ گستردۀ کتابخانهها و موزههای هاروارد، که شامل مجموعههای استثنایی مرتبط با مطالعات خاورمیانه و اسلامی است، بهره میبرند (Harvard University’s Center for Middle Eastern Studies, 2023).
بخش مطالعات خاورمیانه و خاور نزدیک دانشگاه دوبلین دانشجویان مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد را قادر میسازد تا پیرامون بسیاری از دورهها و جوامع خاورمیانه و شمال آفریقا مطالعه کرده و همچنین بر فرهنگهای یهودی و اسلامی (هم در منطقه و هم در سطح جهانی) تمرکز کنند. آموزش در این بخش پژوهشی است و دانشجویان در طول دورۀ تحصیلی خود روشهای مختلف پژوهشی را میآموزند و این روند آموزشی، منجر به انجام پایان نامۀ سال آخر میشود. دانشجویان میتوانند زبان باستانی یا مدرن از جمله هیروگلیفهای عربی، عبری مدرن یا باستان، ترکی، سومری، اکدی یا مصر میانه را به عنوان بخشی از مطالعات خود انتخاب کنند. این بخش همچنین مرکزی برای آموزش، پژوهش و برنامههای عمومی در مطالعات یهودی و اسلامی بهشمار میآید. برنامههای اطلاع رسانی عمومی این بخش شامل سخنرانیهای عمومی، سمینارها، دورههای کوتاه مدّت و مدارس تابستانی است. (Trinity College Dublin: Near and Middle Eastern Studies, 2023)
گروه مطالعات شرق باستان در دانشگاه صوفیای بلغارستان دربرگیرندهی مطالعات هندی، مطالعات ایرانی و مطالعات ارمنی است. در این گروهها دورههای کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا برگزار میشود. بخش فارسی پس از پایهگذاری برنامههای مطالعات عربی و هندو، در برنامههای دانشگاه گنجانده شد. در حال حاضر برنامۀ ایرانشناسی در گروه مطالعات شرق باستان قرار دارد که برنامههای هندشناسی و ارمنیشناسی نیز به آن تعلق دارد. برنامه ارمنیشناسی نیازهای متخصصان بسیار ماهر را در زمینۀ مطالعات ارمنی برآورده میکند. (Magtymguly uniwersitetinde, 2023)
مرکز ایرانشناسی خیام در قرقیزستان در دانشگاه اسلاوی قرقیزستان- روسی (Kyrgyz-Russian Slavic University) برای کار و فعالیت دانشجویان، اساتید و متخصصان دانشگاههای این کشور در حوزۀ خاورنزدیک و خاورمیانه ایجاد شد. این مرکز با سفارت جمهوری اسلامی ایران، سفارت جمهوری اسلامی پاکستان، سفارت جمهوری هند، نمایندگی فرهنگی در سفارت ایران، سازمانهای عمومی و بینالمللی و دانشگاههای کشورهای خاورمیانه و خاور نزدیک همکاری میکند. (Kyrgyz-Russian Slavic University named after B. N. Yeltsin, 2023)
