در مطالعات ایرانشناسی، زبان و ادبیات فارسی گام اول شناخت تاریخ و فرهنگ ایران از سوی اروپاییان بوده است و اهتمام ویژه به این زبان و ساختار آن، زمینة ایجاد کرسیهای علمی مربوط به آموزش آن را در بسیاری از دانشگاههای اروپا فراهم کرده است. در کشورهای شرق اروپا در فعالیتهای ایرانشناسی، روش و ساختار بهنسبت یکسانی دارند. در این مقاله، در مورد کشورهای اوکراین، بلغارستان، روسیه و لهستان بحث میشود.
این اثر بیش از ششصد متون مختلف از بحثهایی که ادوارد سعید در شرقشناسی مطرح کرده و موجب چالش شده است را بررسی کرده است. این اثر در سه فصل اصلی شرقشناسی شرقی، گفتهها و ناگفتههای ادوارد سعید در شرقشناسی، و جذابیتها و مخالفتها در مورد شرقشناسی به اندیشههای ادوارد سعید پرداخته است. هر یک از این فصلها خود به چند بخش تقسیم شدهاند.
استیون فردریک دیل Stephen Frederic Dale مورخ آمریکایی اسلام و استاد بازنشستۀ گروه تاریخ اسلام و آسیای جنوب دانشگاه اوهایو است. او در باب موضوعات مربوط به تاریخ اسلام، قدرت، فرهنگ و دولت، صلح، قومیت، ملت و دین پژوهش میکند و پژوهش پیرامون تاریخ کشورهای اسلامی شرقی، خاصه هند، افغانستان، ایران و آسیای مرکزی تخصص اوست.
ژوزف توسن رنو Joseph Toussaint Reinaud شرقشناس و استاد عربی دانشکدۀ زبانهای شرق، عضو فرهنگستان کتیبهها، کریتور نسخههای خطی شرقی در کتابخانه سلطنتی و رئیس انجمن آسیایی (Asian Association) بود. او نسخ خطی شرقی کتابخانۀ ملی فرانسه (National Library of France) ردهبندی و فهرستنویسی کرد و فهرستهای مجموعههای قدیمی را اصلاح کرد. همچنین او به مسائل تاریخی ایرانیان، مسلمانان و اعراب با نگاه مقایسه و بررسی متون پرداخت.
چارلز فیلیپ عیسوی Charles Philip Issawi اقتصاددان و مورخ خاورمیانه در دانشگاه کلمبیا (ColumbiaUniversity) و پرینستون (Princeton University) بود. او را پدر مطالعۀ تاریخ اقتصادی مدرن در خاورمیانه میدانند که نقش مهمی در پیدایش تاریخنگاری نوین خاورمیانه به عنوان یک رشتۀ مستقل داشته است. او به تاریخ اقتصادی ایران بهویژه در دورۀ قاجار توجه ویژه داشته است.
جیمی کی کامستاک اسکیپ Jaimee K. Comstock-Skipp دکترای دانشگاه لیدن و استاد دانشگاه آکسفورد (University of Oxford) است. رسالۀ او در حوزۀ شاهنامۀ فردوسی است. او در مورد نسخ خطی مصور حماسی و زندگینامه ابوالخیریان و تبادلات دیپلماتیک آنها بین دادگاههای آسیای میانه و ترکیه حوزۀ پارسی شامل صفویان، عثمانیها و مغولها پژوهش کرده است. او دورههای پژوهشگری را در مرکز نظامی گنجوی آکسفورد (Oxford University’s Ganjavi Military Center) (آکسفورد، بریتانیا) و مؤسسه واربورگ(Warburg Institute) (لندن، بریتانیا) گذارنده است و در حال حاضر پژوهشگر جوان در نیوکالج است.
مرکز مطالعات ایرانی و فارسی، یک بخش از مؤسسه مطالعات اسلامی و عربی دانشگاه اکستر است که با هدف هماهنگی و ارتقای فعالیتهای محققان دانشگاه اکستر در موضوعاتی چون تاریخ، ادبیات، فلسفه، مطالعات دینی، سیاست و دیگر زمینههای مرتبط با دانشگاههای ایرانی و فارسی به وجود آمده است. این مؤسسه یکی از معتبرترین مراکز دانشگاهی در بریتانیاست که برنامههای پژوهشی و آموزشی خود را در حوزههای گستردهای از مطالعات عربی، خاورمیانه و اسلام ارائه میدهد. به علاوه، این مؤسسه با ارائه آموزش جامع در زمینههایی نظیر زبانهای عربی و خاورمیانه، ادبیات، تاریخ، سیاست، اقتصاد و مردمشناسی منطقه، تقریباً تمامی جنبههای مطالعات اسلامی از قرون وسطی تا اسلام مدرن را پوشش میدهد. با ایجاد تعدادی مراکز پژوهشی اختصاصی و فرصتهایی برای ارتباط با سایر حوزههای تحصیلی، این مؤسسه فرصتی برای تعامل با دیگر رشتهها و زمینههای تحصیلی فراهم میکند. (Centre for Persian and Iranian Studies (CPIS), 2023)
کتاب حاضر به اصلاح آثار شرقشناسی که صرفا بر تولیدات علمی اروپایی تمرکز داشتهاند، تمرکز دارد. این رویکرد مفهوم از به شرقشناسی توجهی به آثار دانشمندان بومی ندارد و دانش بومی را در تعریف شرقشناسی درنظر نمیگیرد. این اثر تعداد زیادی از متون هندوفارسی را در قرن هجدهم م. و نوزدهم م. شناسایی کرده و نشان داده که چطور این آثار با مدرنیتة ایران و هند ارتباط دارند. تلاش شده در این اثر بازنویسی اساسی تاریخ ایران با مفاهیم عمیقی در مورد بحثهای اسلامی انجام شود. این اثر دارای هفت فصل است که در آنها به مدرنیته، هتروپیا و متون ناآشنا، فراموشی مرحلة اول شکلگیری شرقشناسی، اروپاشناسی فارسی، تصور زنان اروپایی، ایجاد هویت ملی و ملیگرایی وطنی پرداخته شده است.
آرشیو هما ناطق، مورخ برجسته ایرانی اخیراً به کتابخانه سبز استنفورد (Stanford’s Green Library) اهدا شد. مجموعه هما ناطق، شامل صدها سند، پرونده پژوهشی و نسخه خطی از دکتر ناطق است. هما ناطق مورخ برجسته ایران نوین بود. کارهای پژوهشی و نوشتههای او بر تاریخ اجتماعی، سیاسی و فکری ایران از قرن نوزدهم تا انقلاب 1979م. متمرکز بود. مجموعه هما ناطق حاوی اسناد تاریخی اولیه و ثانویه دربارۀ تأسیس مدارس فرانسوی در ایران و پیشرفت مؤسسات آموزشی کشور در دو قرن گذشته است. این کار توسط دختر دکتر ناطق، روانک پاکدامن انجام شد.
چهاردهمین کنفرانس دوسالانه ایرانشناسی در آگوست 2024م./مرداد 1403ش. برگزار شد. در حاشیه این کنفرانس، برنده جایزه کتاب شرمین و بیژن مصور رحمانی توسط مارال صاحبجامه معرفی شد. جایزه کتاب سال 2024م. به پاملا کریمی برای کتاب ایران جایگزین: هنر معاصر و تمرین فضایی انتقادی (Alternative Iran: Contemporary Art and Critical Spatial Practice) اهدا شد. مرکز مصور رحمانی (Mossavar-Rahmani Center) بر حمایت از کار میانرشتهای متمرکز است و بورس تحصیلی کریمی، موضوعات پیچیده بسیاری را به صورت تخصصی درهم آمیخت و جایزه کتاب 2024م. را برای او به ارمغان آورد. کتاب او یک اثر مهم است که حوزه ایرانشناسی را فراتر از تاریخ هنر پیش میبرد.
مؤسسه شرقشناسی سارایوو یک مؤسسه پژوهشی علمی عمومی است که به هدف جمعآوری، پردازش و انتشار نسخههای خطی و بایگانی به زبانهای عربی، ترکی و فارسی و مطالعۀ این زبانها و ادبیات آنها با اشارۀ ویژه به خلاقیت بوسنیاییها به این زبانها و مطالعه تاریخ، تاریخ فرهنگی و هنرهای شرقی در بوسنی در دوره حکومت عثمانی، تأسیس شد. این مرکز در زمینۀ ارتقای کادر علمی و حرفهای در زمینۀ شرقشناسی فعالیت میکند، با مؤسسات مرتبط در داخل و خارج از کشور همکاری میکند و نتایج علمی خود را منتشر می کند. این مؤسسه دارای مجموعۀ نسخ خطی، آرشیو و کتابخانۀ غنی در حوزۀ مطالعات شرق است. کتابخانه مؤسسه شرقشناسی، کتابخانهای حرفهای است که در ردیف کتابخانههای تخصصی قرار میگیرد که وظیفه آن جمعآوری، پردازش و نگهداری مطالب کتابخانهای است که برای دانشجویان، همکاران علمی، پژوهشگران، معلمان و جامعه فرهنگی و علمی گستردهتر در نظر گرفته شده است (Univerzitet U Sarajevu Orijentalni institut, 2023).
کتاب اهداف آشکار و نهان ایرانشناسی اروپایی، بخشی از کتابهای اندیشة در ایران زمین است که در 17 فصل و از انتشارات امیدسخن در سال 1399ش. منتشر شده است. این اثر با تشکیک معنای ایرانشناسی آغاز میشود. شرقشناسی را تعریف میکند و پس از آن به نقد شرقشناسی میپردازد.
این اثر به ایرانشناسی در ژاپن پرداخته است. بهطور کلی شش بخش که با عنوان بهره نامگذاری شدهاند به اضافۀ یک سخن آغازین و نگاهی به ایرانپژوهی در ژاپن که در بخشی جداگانه آمده، تنظیم شده است. بهرۀ ششم دارای افزوده یا ضمیمهای است. کتاب دارای فهرست منتخبی از کتابهای منتشر شده در زمینۀ ایرانشناسی و فهرست منابع است. بخشهای مختلف اثر شامل مسافران ژاپنی در ایران، باستانشناسی و هنر، پژوهشهای ایرانی، ترجمه و تحقیق ادبی، تصویر ایران، زبان فارسی، و کارهای بنیادی و تشکیلاتی در پیوند با ایرانشناسی هستند. ضمیمۀ بهرۀ ششم نیز به عهدنامههای دوجانبۀ ایران و ژاپن پرداخته است. این اثر به پیشنهاد و راهنمایی حمید عنایت و در پی احساس نیاز هاشم رجبزاده و به دلیل زندگی و کار او در ژاپن نوشته شده است. این اثر حاصل بیش از دوازده سال کار و پژوهش در حوزۀ ایرانشناسی در ژاپن است.
این اثر مجموعهای از مقالات را دربردارد که در حوزه ایرانشناسی نگاشته شدهاند. این اثر از ابعاد گوناگون به ایران توجه کرده و در نه فصل آداب و رسوم ایران را تشریح کرده است. نوروز و نگاهی کهن به سفره هفت سین، خرداد و امرداد در گذر زمان، اساطیر ارمنی، باورهایی دربارهی رستنیها در ایران زمین، نقش آجیلها در مراسم سنتی ایران، اعتقاد به چشم بد از دوران باستان تا امروز، خانواده در ایران قبل از اسلام، مانی و آئین او و یزیدیها سرفصلهای این اثر هستند. در این اثر بهطور کلی فرهنگ ایران درنظر گرفته شده است و ریشهی هر یک از آنها بررسی شده است.
