ابوالحسن علی بن الحسین المسعودی - Abu al-Hasan Ali ibn al-Husayn al-Mas'udi
ابوالحسن علی بن الحسین المسعودی Abu al-Hasan Ali ibn al-Husayn al-Mas'udi مورخ و جغرافیدان بزرگ اسلامی که به سرزمینهای بسیاری از جمله ایران سفر کرد و آثار وی در بین محققین از جایگاه ویژهای برخوردار است. آثار مهمی در حیطۀ تاریخ و جغرافیا بر جای گذاشت که از جمله منابع مهم تاریخ عمومی و قرون اولیۀ اسلامی به شمار میروند.
تولد و درگذشت
280ق./896م. ـ 345 یا 346ق./957م.
سوابق زندگی و تحصیل
مسعودی علوم دینی را در بغداد فراگرفت و حدود دو دهه از عمر خود را به یادگیری علوم مختلف اسلامی پرداخت و به پژوهش در ادبیّات عرب، کلام، حدیث، فقه، اصول، فلسفه و تاریخ مشغول بود. مسعودی در فاصله سالهای 912م. تا 943م. به سیر و سیاحت پرداخت که به منزله تکمیل یافتهها و پژوهش بیشتر در علوم مختلف به حساب میآمد و در هر شهری که وارد میشد هر استاد و دانشمندی را که مییافت مدتی نزد او توقف کرده و از دانش او بهرهمند میشد. او علاوه بر علوم مختلف با زبانهای فارسی، هندی، یونانی، رومی و سریانی آشنا شد. کسب دانش و آشنایی بیشتر با فرهنگهای مختلف، او را برای سفر به نقاط مختلف علاقهمند ساخت. مسعودی با بیشتر استادان و دانشمندان شیعه و سنّی ملاقات کرد، سخنان آنان را شنید و در مورد صحت و سقم آراء آنان به تأمل پرداخت. او در کنار تحصیل و تحقیق به تدریس نیز مشغول بود. از استادان وی میتوان به ابوجعفر محمدبنیعقوب کلینی (Abu Jaafar Muhammad bin Yaqoob Kulaini)، نویسندۀ کتاب اصول کافی (Usul al-Kafi)، محمدبنزکریای رازی (Muhammad bin Zakariya Razi) و محمدبنجریر طبری (Muhammad ibn Jarir al-Tabari)، اشاره کرد. از جمله شاگردان او نیز محمد بن عبدالله بن مطلب شیبانی (Muhammad bin Abdullah bin Mutallab Shibani) است. شیبانی نویسنده کتابهای الولادات الطیبه الطاهره، الفرائض و المزار است. (دانشنامه اسلامی، wiki.ahlobait.com)
سوابق اجرایی و پژوهشی
اوضاع نابسامان سیاسی بغداد و تسلط ترکان بر خلفای عباسی، مسعودی را وادار به ترک بغداد نمود. او پس از سفرهای بسیار مصر را برای اقامت برگزید و در امنیت، آسایش و نهضت علمی فرهنگی مصر به پژوهش خود ادامه داد. او کتاب مروجالذهب را در در سال 947م. در مصر منتشر کرد و تا پایان عمر در آنجا زیست. همچنین در سال 953م. نسخه اول کتاب التنبیه و الاشراف را تدوین نمود و در سال 956م. بر آن کتاب اصلاحات و اضافاتی ایراد نمود. (نصر، 1350ش، 90)
مسعودی در تألیف کتابهایش از منابع متعدد بهره برد و به همین دلیل ویژگیهای مهم تاریخنگاری وی را در نگرش علمی او به تاریخ، رویکرد عقلانی در تفسیر و تعلیل پدیدهها، توجه به قوانین حاکم بر تاریخ، بهرهگیری از روش مشاهده مستقیم در موضوعات جغرافیایی، ارائه اطلاعات فراوان اجتماعی و فرهنگی، جغرافیایی، تاریخ اعتقادات و علوم و ادیان افزون بر مطالب تاریخی، رعایت بیطرفی در معرفی گروههای مختلف سیاسی و اعتقادی اسلامی، نگارش بیپرده و صریح و افشاگری برخی از رفتارهای غلط حاکمان دانستهاند. (جعفریان،1376ش، 178-177)
عبدالله مسعودی در میان تاریخنگاران مسلمان و غیرمسلمان جایگاه ویژهای دارد. ابنخلدون (Ibn Khaldun) او را امامالمورخین (Imam al-Morkhin) و فونکرومر (Alfred von Kremer) او را هرودوتِعرب نامید و همانگونه که هرودوت (Herodotus)، بزرگترین مورخ یونان است. مسعودی نیز طبق گفتار کرومر، بزرگترین تاریخنگار مسلمان است. (دانشنامه اسلامی، wiki.ahlobait.com)
آثار
- الکامل
- اخبار الزمان و من اباده الحدثان و عجائب البلدان و الغامر بالماء و العمران.
- خبار الزمان و من اباده الحدثان من الامم الماضیه و الجیال و الممالک الدائره.
- الکتاب الاوسط.
- فنون المعارف و ما جری فی الدهور السوائف.
- ذخائر العلوم و ما کان فی سالف الدهور.
- الاستذکار لما جری فی سالف الاعصار.
- المقالات فی اصول الدیانات.
- نظم الادله فی اصول المله.
- الابانه فی اصول الدیانه.
- خزائن الدین و سر العالمین.
- المسائل و العلل فی المذاهب و الملل.
- نظم الاعلام فی اصول الاحکام.
- تقلب الدول و تغیر الاراء و الملل.
- الواجب فی الفروض و اللوازم.
آثار منتشرشده به فارسی
- اثبات الوصيه للامام علي بن ابيطالب (ع)؛ این کتاب تحت عنوان اثبات الوصیه للامام علی بن ابیطالب (ع) توسط محمدجواد نجفی به فارسی ترجمه و منتشر شده است.
- التنبيه الاشراف؛ این کتاب توسط ابوالقاسم پاینده ترجمه و در سال 1365ش. منتشر شده است.
- مروج الذهب و معادن الجوهر فی تحف الاشراف من الملوک و اهل الدرایات؛ این کتاب توسط ابوالقاسم پاینده ترجمه و در سال 1344ش. منتشر شده است.
- اخبار الزمان؛ این کتاب توسط کریم زمانی ترجمه و در سال 1370ش. منتشر شده است.
- داستانهای مروج الذهب؛ این کتاب به کوشش وهاب جعفری تهیه و در سال 1376ش. منتشر شده است.
منابع
- جعفریان، رسول.(1376ش.)، منابع تاریخ اسلام، قم: انصاریان.
- دانشنامه اسلامی: http://wiki.ahlolbait.com/ مسعودی
- نصر، سیدحسین.(1350ش.)، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران: اندیشه.
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
- https://iranicaonline.org/articles/masudi
- https://www.britannica.com/biography/al-Masudi
- https://fa.wikipedia.org/wiki/ علی_بن_حسین_مسعودی
- https://fa.wikishia.net/view/ علی_بن_حسین_مسعودی
گردآورنده