1707م. – 1748م.

ژان اوتر در سال 1707م. در شهر کریستیانستد (Kristianstad) متولّد شد. در سال 1726م. در دانشگاه لاند سوئد (Lund University of Sweden) تحصیل خود را آغاز کرد. او در آن‌جا فیزیک و الهیات خواند امّا خیلی زود تحصیل را رها کرد و در سال 1728م. به آیین کاتولیک گروید و عازم روئن (Rouen) شد و در آن‌جا تا سال 1731م. در حوزۀ علمیّه تحصیل کرد و انگلیسی، اسپانیایی و ایتالیایی را آموخت. در سال 1746م. به‌عنوان استاد زبان عربیِ کالج سلطنتی انتخاب شد و در سال 1748م. به‌ عضویّت فرهنگستان کتیبه‌شناسی و زبان‌های باستانی فرانسه (Académie Royale des Inscriptions et Belles-Lettres) درآمد (ویکی‌پدیا). وی زبان‌های عربی، فارسی و ترکی را نیز به‌خوبی در سال‌های تحصیل خود فراگرفت (مصاحب، 1356، 60).

وی در سال 1728م. به خدمت سرویس پست فرانسه درآمد. پس از آن در سال 1734م. از جانب لویی پانزدهم، پادشاه فرانسه، به‌عنوان فرستادۀ ویژه به‌سوی ایران و ترکیه رهسپار شد. ژان اوتر تا سال 1743م. به‌مدّت نه سال برای خدمت به کشور خود در این مناطق به سر برد (همان، 60). سفر او به ایران از بندر مارسی (Port of Marseille) در فرانسه آغاز شد و پس از اقامت یک ساله در استانبول با همراهی شخصی به نام عبد‌الباقی خان از مسیر بغداد و راه قصرِ شیرین ادامه یافت (شایسته، بی‌تا، 63). او نه سال از عمر خود را برای خدمت به کشور خود صرف کرد تا گزارش‌ها و اطّلاعات لازم را به فرانسه ارسال کند و هم‌زمان در کنسولگری فرانسه در ایران مشغول خدمت بود. از مطالعۀ کتاب او می‌توان نتیجه گرفت که اروپاییان از همان قرون 17م. و 18م. خود را مقدّم بر مردمان مشرق‌زمین و متمایز با آن‌ها می‌دانستند. وی با این اندیشۀ برتری‌جویی توانست در نحوۀ فکر و زندگی جوامع ایرانی و عثمانی رسوخ کند. او این آشنایی را مدیون داد و ستد بازرگانی و پیمودن مسیرهای متعدّد و شناخت مناطقی بود که جهان‌گردان کم‌تر از آن‌جا دیدن کرده‌ بودند. از نوشته‌های او چنین برمی‌آید که آن عوامل مادی، معنوی، روانی و اجتماعی که از زمان صفویّه در ایران پی‌ریزی شده و اساس عقب‌ماندگی و انحطاط ایران شده بودند، هم‌چنان در این جامعه پابرجاست (اوتر، 1363ش.، 14- 20). ژان اوتر در سفرنامه‌اش به شرح آداب، اخلاق و رسوم مردم مشرق‌زمین و نیز مناطق، رودخانه‌ها و کوه‌هایی که از آن‌ها گذر کرده بود پرداخت، هم‌چنین از محصولات و تولیدات ایران در ضمن سفرنامۀ خود چیزهایی نوشت. وی چنان‌چه خود بیان می‌کند از آغاز سفرش هر زمان که فرصتی می‌یافت و یا در راه توقّفی داشت همۀ آن‌چه را که در روز با آن روبه‌رو می‌شد به حکم نیاز و برای ارائه به کتابخانۀ سلطنتی پاریس می‌نوشت، از این‌رو تشریح دقیق و روشن مناطقی که در سر راه او بود، در نظرش اهمیّت و ضرورت بسیار داشت (اوتر، 1363، 19). او از ویژگی‌های زندگی نادرشاه مطّلع بود و بسیاری از مطالب و مسائل را هم به هنگام اقامت در اصفهان، بغداد و بصره به‌دست آورد. تمام وقایع مربوط به لشکرکشی‌های نادرشاه مخصوصاً به هندوستان را به‌دست آورده بود یا از شاهدان عینی شنیده بود که تماماً با آن‌چه در سال 1153م. در دهلی نو و به فارسی در این مورد نوشته شده‌است، مطابقت دارد. او همۀ این اطلاعات را تدوین کرد و به کتابخانۀ سلطنتی پاریس اهدا کرد (اوتر، 1363، 20). ژان اوتر در سال 1743م. به فرانسه بازگشت. پس از این مأموریت در سال 1744م. به‌عنوان مترجم در کتابخانۀ پادشاه در پاریس مشغول شد. از سال 1746م. به بعد نیز به‌عنوان پروفسور زبان‌های عربی در کالج سلطنتی تدریس کرد. ژان اوتر سه سال بعد یعنی سال 1749م. در فرانسه درگذشت (بیات، 1391، 333).

1. سفرنامۀ ژان اوتر در عصر نادرشاه (Voyage en Turquie et en Perse)

این سفرنامه در قرن هیجدهم میلادی نگاشته شده‌است و مربوط به دوران جهان‌گشایی‌های نادرشاه افشار است. اوتر در نگارش سفرنامۀ خود از آثار برجسته‌ترین خاورشناسان که کتاب‌های آن‌ها اغلب در کتابخانۀ سلطنتی پاریس موجود بوده، یاری گرفته‌است. به‌علاوه دربارۀ تاریخ ایران از یادداشت‌ها و گفتارهایی که از افراد مطلع خوانده و یا شنیده بهره جسته و وقایعی را که از سوی شاهدان عینی نقل و یا حکایت شده بود، به همۀ این منابع افزوده‌است (اوتر، 1363، 12-13). وی هم‌چنین در سفرنامۀ خویش دقّت خاصی در به کارگیری صحیح نام‌ها داشته‌است. علّت این امر آن بوده که وی با مطالعۀ سفرنامه‌ها و یا کتاب‌های موجود در کتابخانۀ سلطنتی متوجّه برخی اشتباهات و کاربرد غلط نام‌ها شده بود و به همین خاطر تلاش کرد تا سفرنامه‌اش از این آسیب مبرّا باشد (همان، 20).

1. سفرنامۀ ژان اوتر در عصر نادرشاه، ترجمۀ دکتر علی اقبالی، تهران: جاویدان.

زهرا اجلالی

مهرماه 1398ش.