مارسل اگوست دیولافوا Marcel-Auguste Dieulafoy

مارسل دیولافوا دربارۀ سبک‌های معماری خاوری و باختری و ارتباط آن­‌ها با یکدیگر مطالعه می‌کرد و در پیوستگی اسلوب ابنیۀ قرون وسطی با اشکالاتی مواجه می‌شد؛ مخصوصاً بیشتر درصدد حل این مسئله بود که آیا سبک معماری دورۀ ساسانیان در معماری دورۀ اسلامی سرایت و نفوذ داشته‌است یا خیر و چون در اروپا از تحقیقات و مطالعۀ کتب به نتیجۀ مؤثّری نرسید، تصمیم گرفت که مسافرتی به کشورهای خاورمیانه به‌ویژه ایران داشته باشد و از مشاهدۀ ابنیۀ باقی‌ماندۀ باستانی، به مقصود خود برسد (دیولافوا، 1378، 2 ). وی مهندس راه و ساختمان و کارمند راه‌­آهن فرانسه بود که به‌علّت پژوهش در زمینۀ سبک گوتینگ (Gutting) به مصر، شام، عراق و ایران سفر کرد. در سال 1881م. به‌همراه همسرش از راه قفقاز رهسپار ایران شد و با کمک سفیر فرانسه و دکتر ژوزف تولوزان (Joseph Désiré Tholozan) فرانسوی طبیب مخصوص ناصرالدّین شاه، امتیاز استخراج آثار عتیقۀ شوش را از ناصرالدّین شاه گرفت. فرمان شاهی برای حفاری و اجارۀ آن شامل مواردی است که سه مادۀ آن اهمیّت بیشتری دارد:

1. شرکت حفاری در تأمین نفوس و حفظ منافع خود از دست تطاول قبایل آن نواحی خود  برخواهدآمد.
2. از هرگونه تجاوز و بی­‌حرمتی نسبت‌به تربت دانیال پیغمبرعلیه‌السّلام که در آن جوار مدفون است تجنّب و توفّی خواهد کرد.
3. نیمی از آثار مکشوفه را به دولت ایران واگذار نماید و هرچه از قبیل جواهرات و احجاز گران‌بها به درآید به خزانۀ دولتی خواهد سپرد (نیک‌بین، 1380، 445)

سرانجام علاوه‌بر این­‌که به کشف مجهول خود موفّق گردید در شوش هم به گنج گران­‌بهایی برخورد کرد؛ او از مشاهدۀ آثار و قراین، به‌خصوص از حفریاتی که انگلیسی‌ها قبل از او در این تل­‌های خرابه کرده و به نتایج خوبی هم رسیده بودند، دریافت که بایستی خزینۀ مهمّی از اشیای عتیقه در این ناحیه که سابقاً پایتخت سلاطین بزرگ ایران بوده، مدفون باشد (دیولافوا، 1378، 2). دیولافوا در سال 1884م. با سمت سرپرست نخستین گروه باستان‌شناسان فرانسوی بار دیگر به ایران روانه شد و برای کاوش به شوش سفر کرد. در سال 1885م. کاخ‌های داریوش اوّل و اردشیر دوم را کشف کرد. در سال 1886م. به فرانسه بازگشت و نمونه‌های قابل ملاحظه‌ای از معماری ایران باستان و اشیای هنری را با خود به پاریس برد که در حال حاضر در موزۀ لوور پاریس در تالار عتیقۀ ایران نگه‌داری می‌شود؛ از جملۀ آنان کاشی‌های حاوی تصاویر سربازان دورۀ هخامنشی و کاشی‌های تزئینی آن دوره می‌باشد. وی در سال 1893م. به عضویّت آکادمی کتیبه‌ها در فرانسه انتخاب شد (مشکین‌­نژاد، 1376، 285). او در اثر پنج جلدی خود با عنوان اصلی (L'art antique de la Perse)  که در سال‌های 1884م. تا 1889م. نوشته شده‌است، مطالبی مهم را با عکس‌هایی عالی ارائه داد که تبدیل به یک مرجع اساسی در حوزۀ مطالعات باستان‌شناسی شد. در جلد اوّل کتاب خود، بناهای معبد محب (پاسارگاد) شرح داده شده و مورد بحث قرار گرفته‌است. جلد دوم به شرح ساختمان‌های تخت جمشید اختصاص یافته‌است و ستون‌هایی که وی آن‌ها را نسخه‌ای از سفارش‌های ناب می‌دانست. در جلد سوم، مجسّمه‌های تخت جمشید ارائه شده‌است. در جلد چهارم او توجّه خود را به بناهای تاریخی طاق‌دار سروستان و فیروزآباد در فارس معطوف كرده كه به دورۀ هخامنشی نسبت داده شده‌اند. وی فرضیّه‌های خاصّی را در جلد آخر مطرح کرد و به مقایسه‌ای بین معماری اسلامی سوریه و معماری قرون وسطایی فرانسه پرداخت که هر دو به اعتقاد وی مستقیماً از معماری ایران باستان تکامل یافته‌اند (ایرانیکا). مارسل دیولافوا در ابنیه و آثار تاریخی ایران مطالعات دقیقی کرد و اطّلاعات مفیدی در دسترس طالبان آثار تاریخی گذاشت؛ مثلاً از مشاهدۀ آثار باقی‌مانده‌ در پاسارگارد با دلایلی ثابت کرد که باستان‌شناسان انگلیسی در تعیین مقبرۀ کوروش کبیر اشتباه کرده‌اند. او عقیده دارد که بنای سنگی موجود در آن­‌جا چنان­‌که انگلیسی‌ها فرض کرده‌اند مقبرۀ کوروش نیست بلکه این بنا مقبرۀ مادر کوروش ماندان یا زن او کاساندان است و نیز میدان جنگ کوروش با آستیاژ یا آژیدهاک پادشاه ماد را که در آن­‌جا کوروش پس از چند جنگِ سخت پیروز می‌شود و سرانجام بر حریف غالب می‌شود و او را دستگیر و محبوس می‌کند؛ با قراینی تعیین می‌کند. وی در این­‌که اسکندر مقدونی کاخ‌های بی‌نظیر جمشید را به دست خود آتش زد، تردیدی ندارد بلکه این قضیّه را مقرون به صحّت می‌داند و با دلایلی ثابت می‌کند. نکتۀ قابل توجّه دیگر این است که دیولافوا ثابت می‌کند که سبک معماری ایرانی از ابتکارات خود ایرانیان است و ابداً در این فن از سایر ملل اقتباس نکرده‌اند، بلکه برعکس ملل دیگر وسیله‌ و اسلوب ایرانیان را تقلید نموده‌اند. مخصوصاً از استادی و مهارت معماران ایرانی و هنرمندی آن‌ها در استحکام بنا و طرز کاشی‌های بی‌­نظیر و ابزار خاصی که در ظرافت و زیبایی بناها به‌کار می‌برده‌اند، فوق‌­العاده تمجید و تحسین می‌کند. او از بعضی از ابنیۀ قدیمی عکس برداشته و در کتاب خود به یادگار گذاشته‌است که اکنون همۀ آن‌ها ویران شده‌اند و شاید اثری هم از آن‌ها برجای نمانده باشد. در پایان کتاب هم تاریخ مختصر صنعتی و ادبی ایران را از کوروش کبیر تا ناصر‌الدّین شاه می‌نویسد (دیولافوا، 1378، 3-4).