تاریخ
ابن بطوطه Ibn Battuta را میتوان یکی از بزرگترین جهانگردانی دانست که در تاریخ بشر زیستهاست؛ آن هم در عصری که تعداد کمی از افراد حاضر به انجام چنین سفری شجاعانه و صرف سرمایۀ زندگی خود برای تهیّۀ نقشه بودند. ابن بطوطه در آغاز جوانی سفری را برای زیارت خانۀ خدا در مکّه آغاز کرد و به سراسر جهان اسلام سفر کرد. او بخش زیادی از شمال آفریقا و آسیا را تا چین زیر پا گذاشت. کتاب سفرنامۀ او بسیار ارزشمند و مشهور است.
۷۰۳ ق. (۱۳۰۴م.)- ۷۷۹ق. (۱۳۷۷م.)
نام کامل او ابوعبدالله محمّد بن عبدالله بن محمّد بن ابراهیم بن یوسف طَنجی است. ابن بطوطه متولّد شهر طَنجه (تنگه) (Tangier) میباشد. او از قبیلۀ بربرهای لواته است که در زبان بربری آن را الواتن (Elavāten) مینامیدند (ابن خلدون، العبر، 1002). نسبت لواتی نشانۀ تبار غیرعرب و طَنجی بیانگر رابطۀ ابن بطوطه با زادگاهش طَنجه (تنگه) است (ابن بطوطه، 1384، 14). دربارۀ نخستین سالهای زندگی و شرح احوال ابن بطوطه جز آنچه در سفرنامۀ وی آمدهاست، اطّلاع دیگری در دست نیست. چنین بهنظر میرسد که وی در زادگاه خویش به تحصیل پرداخت. ابن بطوطه مسلمانی مؤمن و اهل فرقۀ تسنّن بود (ابن بطوطه، 1384، 543). تحصیل او در علوم دینی و براساس تعالیم فرقۀ مالکی (Maliki) بودهاست و بیگمان او در فقه مالکی معلوماتی داشتهاست؛ زیرا از روزگار جوانی و حتّی در سفرهای خود نیز به امر قضا میپرداخت (Krachkovskii, 1957, 417).
اثر ارزشمند ابن بطوطه سفرنامۀ اوست که نام اصلی آن تُحفة النظّار فِی غرائب الأَمصار و عجائب الأَسفار بودهاست، امّا در نزد اهل دانش بیشتر به رحلۀ ابن بطوطه شناخته شدهاست. سفرنامه را ابن بطوطه ننوشتهاست و متن کتاب که از زبانِ او نقل شدهاست، توسّط محمّد بن محمّد بن جُزَی الکلبی تحریر شدهاست و هم اکنون بخشهایی از دستخطّ این فرد در کتابخانۀ ملّی فرانسه (National Library of France) موجود است. نگارش ماجرای سفر ابن بطوطه با شتاب انجام شد و در کمتر از سه ماه پایان یافت. تاریخ اتمام نگارش 3 ذیحجّۀ سال 756ق. ثبت شدهاست (ابن بطوطه، 1384، 700). ابن بطوطه هنگامیکه ۲۲ سال داشت سفرش را آغاز کرد و در پنج شنبه ۲ رجب ۷۲۵ق. (1325م.) زادگاه خود طنجه را ترک کرد (ابن بطّوطه، 1384، 14). سفر او با بهجا آوردن مراسم حج و زیارت تربت پیامبر آغاز شد و پس از حدود یک ربع قرن به وطن خود باز گشت (ابن بطوطه، 1384، 701). سفر ابن بطوطه مصادف با روزگار فرمانروایی ناصرالدّین ابوسعید بود (ابن بطوطه، 1384، 14). مسیر وی از زمان حرکت معلوم و مشخّص بود (ابن بطوطه، 1384، 15). او مصر، شام، فلسطین، حجاز، عراق، ایران، یمن، بحرین، ترکستان، بینالنّهرین و بخشی از هند و چین، جاوه، شرق اروپا و شمال و شرق آفریقا را پیمود. طول راهی را که ابن بطوطه پیمود حدود 75000 مایل تخمین زدهاند (Gibb, 1963, 9). سفرنامۀ ابن بطوطه شامل کلیّۀ جهات و جوانب زندگی است؛ جهات و جوانبی که معمولاً مورّخان چندان توجّهی به آنها نداشتند. این کتاب حاوی مطالبی ارزشمند دربارۀ مراسم دربارهای بیگانه، پوشاک اقوام مختلف، عادات، مشخّصات، غذاها و... است. گرچه نمیتوان سفرنامۀ او با نام رحله را مدرک و سندی ممتاز بهشمار آورد، ولی سرشار از دیدگاههای نمایندگان متوسّط فرهنگ غرب و اسلامی در سدۀ 8ق. (14م.) است. در رحله ترتیب سفر اغلب مشوّش است و تاریخها گاه نادرست آمدهاند ولی با وجود کثرت نامهای اشخاص و جایها، خطا بهنسبت اندک است. بهنظر میرسد نگارش ماجرای سفر ابن بطوطه به ابتکار ابوعنان فارس المتوکّل بن علی از فرمانروایان عصر مرینیان (Marinid Sultanate) در مغرب (مراکش) بوده باشد (Krachkovskii، 1957، 420). از آنجا که ابن بطوطه جغرافیدان، ادیب و دانشمند نبود، در شرح سفر او اندیشههای عالی و نکتههای ظریف بهندرت میتوان یافت. وی اغلب افسانههایی را که میشنید باور میکرد. به فرقۀ جوکیان (یوگا Yoga) هند و کارهای شگفتانگیز آنان به دیدۀ قبول و اعجاب مینگریست (ابن بطوطه، 1384، 700). نه در سفرنامه و نه در دیگر مآخذ، نوشتهای ادبی از ابن بطوطه شناخته نشدهاست؛ ولی او شارح و ناقل بسیار توانایی بود (Krachkovskii، 1957، 418). این نکته را نباید از نظر دور داشت که ابن بطوطه زبان بسیاری از مردم کشورهایی را که به آنها سفر میکرد، نمیدانست. او علاوهبر زبان عربی، اندکی فارسی و شاید هم ترکی میدانست. از زبان هندوان نیز تنها واژههایی را فراگرفته بود (Krachkovskii, 1957, 428). سفر ابن بطوطه به ایران نخستین بار از راه بغداد و بصره بود (ابن بطّوطه، 1384، 175). وی به اصفهان و شیراز نیز سفر کرد و در شیراز با قاضی مجدالدّین شیرازی ملاقات نمود و به زیارت آرامگاه شیخ سعدی رفت (ابن بطّوطه، 1384، 199). وی سپس از راه کازرون به عراق برگشت (ابن بطّوطه، 1384، 218). وی در دوّمین سفر خود به ایران همراه با امیر علاء الدّین محمّد (Amir Alaeddin Mohammad) از امیران سلطان ابوسعید بهادرخان (Abu Sa'id Bahadur Khan) عازم تبریز شد (ابن بطوطه، 1384، 232). در سوّمین سفرش به ایران از سمت عربستان و عمّان راه خلیج فارس را پیش گرفت و به جزیرۀ هرمز رسید. در آنجا با سلطان قطب الدّین تهتن (تهمتن) پادشاه هرمز ملاقات کرد. سپس به لارستان فارس، جزیرۀ کیش و بحرین رفت (ابن بطوطه، 1384، 241). بار دیگر از طریق ولگا به خوارزم، بخارا، نخشب، سمرقند، بلخ، هرات، طوس، مشهد، سرخس، تربتحیدریّه، نیشابور، بسطام، غزنه و کابل سفر کرد (ابن بطوطه، 1384، 355). سرانجام، واپسین سفر ابن بطوطه به ایران از جانب ظفار و مسقط بود که از آنجا به جزیرۀ هرمز و بعد به فسا، شیراز، اصفهان، شوشتر، بصره و نجف رفت (ابن بطوطه، 1384، 654). سفرنامۀ ابن بطوطه در خارج از سرزمین مغرب (مراکش) میان نویسندگان اسلام چندان شهرتی نداشت. فقط نویسندگان اندکی چون ابن خلدون (Ibn Khaldun)، مَقَرّی تِلمِسانی (Aḥmad ibn Muḥammad al-Maqqarī al-Tilmisānī) و ابن خطیب (Ibn al-Khatib) از او یاد کردهاند. دیگر کسان نیز اگر مطلبی گفتهاند از این افراد نقل کردهاند. از مؤلّفان اسلامی سدههای بعد تنها خلاصهای از سفرنامۀ ابن بطوطه را میشناسیم که از سوی محمّد بن فتح البَیلونی به نام المُنتَقی با چاپ سنگی در سال 1278ق. در قاهره Cairo انتشار یافت. جهانگردان اروپایی نسخۀ البیلولی را اوایل سدۀ 19م. در مصر بهدست آوردند. ابن بطوطه در اروپا نخستینبار بهوسیلۀ جهانگردانی چون زتسن (Seetzen)(1811-1767م.) و بورکهارت (Burckhardt)(1817-1748م.) شناسانده شد (Krachkovskii, 1957, 429). نخستین چاپ از متن کامل اثر همراه با ترجمه طیّ سالهای 1853م. - 1858م. توسّط پژوهشگران فرانسوی در چهار جلد منتشر شد که زحمت عمدۀ آن بر عهدۀ چارلز دفرمری (Charles Defrémery)، خاورشناس فرانسوی (1883م. - 1822م.) و سانگینتی (Evelyn Sanguinetti)، دانشمند ایتالیاییتبار مقیم فرانسه (1883م. - 1811م.) بود. چاپ فرانسوی کتاب تاکنون نیز بهعنوان یکی از ارزندهترین مآخذ باقی ماندهاست و بارها تجدید چاپ شدهاست. پس از انتشار متن رحله در پاریس، چندبار نیز در کشورهای مشرق به چاپ رسید و متن کامل آن آهستهآهسته به میان خوانندگان عرب راه یافت و در کتابهای درسی منعکس شد. در سال 1927م. این اثر توسط فؤاد افرام بستانی (Fouad Ephrem Boustany) در لبنان منتشر شد (Krachkovskii, 1957, 429).
کتاب سفرنامۀ ابن بطوطه اوّلین بار در ایران بهوسیلۀ محمّدعلی موحّد ترجمه شد و در سال 1348ش. توسّط بنگاه ترجمه و نشر کتاب در دو جلد انتشار یافت.
- ابن خلدون، عبدالرّحمان بن محمّد، (بیتا)، العبر، قاهره: وزارةالثّقافة.
- ابن بطوطه، محمّد بن عبدالله بن محمّد، (1384ق.)،رحلة ابن بطوطه، بیروت: دار صادر؛ دار بیروت.
- دائرة المعارف الإسلامیة الکبری
- گنون، عبدالله، (1416ق.)، ذکریّات مشاهیر رجال الغرب، ابن بطوطه، الرباط: منظّمة الاسلامیّة للتّربیة والعلوم والثقافة.
- میلو ساوسگی، ک.، (1355ش.)، نقدی بر ابن بطوطه، ترجمۀ محمّد تقیزاده، تهران: چاپار.
- موحّد، محمّدعلی، (1376ش.)، بنیانگذاران فرهنگ امروز، ابن بطوطه، تهران: طرح نو.
- تصویر موجود در وب سایت و بخشی از محتوای از سایت ویکی پدیا برگرفته شده است.
دی ماه 1398ش.
1401-02-09

