1894م. ـ 1959م.

عبدالوهاب محمد حسن عزام در روستای الشوبک الغربی (Al-Shoubak Al-Gharbi) در منطقۀ جیزه (Giza) مصر به دنیا آمد (Al-Absu, 2015). او با پیگیری‌های پدرش، حافظ قرآن شد و پس از آن راهی الأزهر (Al-Azhar) شد و بعد از تحصیل در رشتۀ فلسفه و ادبیات، به دانشکدۀ علوم قضایی پیوست. در سال 1920م. از این دانشکده فارغ‌التحصیل شد و پس از آن به تحصیل در آنجا ادامه داد. در سال 1923م. مقطع فوق لیسانس خود را در رشتۀ زبان‌های شرقی و در مؤسسۀ زبان‌های شرقی لندن ادامه داد و پایان‌نامۀ خود را با عنوان التصوف فی رأی فریدالدین العطار دفاع کرد. عزام پس از بازگشت به مصر در دانشکدۀ ادبیات دانشگاه قاهره مشغول به تدریس شد. چندی بعد در سال 1932م. در مقطع دکترای زبان و ادبیات فارسی دانشگاه الأزهر مصر فارغ التحصیل شد و موضوع رسالۀ خود را شاهنامۀ فردوسی انتخاب کرد. با گرفتن مدرک دکتری، او در رشتۀ زبان‌های شرقی دانشکدۀه ادبیات مشغول به تدریس شد. عزام در سال 1939م. استاد و سپس رئیس گروه زبان و ادبیات عربی و زبان‌های شرقی شد و پس از آن در سال 1945م. رئیس دانشکدۀ ادبیات شد. او علاوه ‌بر این در دانشکدۀ بغداد نیز تدریس کرد. عزام در سال 1956م. بازنشسته شد (زانوس و خالقی، 1392، 83).

سفرها و مأموریت‌های علمی عبدالوهاب محمد حسن عزام باعث شد با چندین زبان آشنا شود. او در خواندن، نوشتن و ادبیات بسیاری از آن‌ها مهارت داشت، زیرا علاوه بر فرانسوی و انگلیسی، زبان‌های رایج مسلمانان یعنی فارسی، ترکی، و اردو را نیز آموخته بود. او به بسیاری از کشورهای غرب و شرق مانند سوئیس، فرانسه، بلژیک، ترکیه، ایران و اکثر کشورهای عربی سفر کرد (Al-Absu, 2015). عزام به عنوان نمایندۀ سفارت مصر در لندن انتخاب شد. پس از تشکیل دانشگاه رسمی مصر، دکتر عبدالوهاب عزام تصمیم گرفت با احیای زبان عربی این زبان را از خطر نابودی برهاند. عزام متوجه شد که غیر از زبان‌های عربی، ‌زبان‌های شرقی نیز می‌توانند به پایه‌های زبان عربی کمک کنند و تلاش او برای استحکام پایه‌های زبان عربی بر چهار ویژگی بنا شد که الفبای مشترک،‌ واژگان مشترک، قدمت و غنای زبان و فرهنگ فارسی و درآمیختگی فرهنگ ایرانی ـ اسلامی از آن جمله هستند (زانوس و خالقی، 1392، 83). عبدالوهاب محمد حسن عزام در سال 1947م. سفر خود را به عنوان گروه دیپلماتیک آغاز کرد و سفیر مصر در پاکستان، عربستان و یمن شد. او در سال 1949م عضو انجمن زبان عربی قاهره شد و به عضویت انجمن علمی عربی در دمشق، بغداد و ایران نیز درآمد. عضویت او در این آکادمی‌های علمی، میزان دانش، فضل و تسلط او بر زبان عربی را نشان می‌دهد. او در سال 1944م. به عضویت شورای عالی کتابخانه ملی مصر (Supreme Council of the Egyptian National Library)‌ انتخاب شد (Al-Absu, 2015). او در سال 1935م. نشان علمی از ایران دریافت کرد و در سال 1935م. نشان سرو ملی (علامت پرچم لبنان) را از دولت این کشور گرفت (زانوس و خالقی، 1392، 88) عبدالوهاب محمد حسن عزام از طرفداران وحدت میان ملت‌های مسلمان، چه عرب و چه غیرعرب، در دوران مدرن است. او دریافته بود که دانشگاه اسلامی دامنۀ وسیع‌تری از دانشگاه عربی دارد و شاید می‌دید که وحدت عربی تنها مقدمه‌ای برای وحدت اسلامی است (Al-Absu, 2015). عباس محمود عقاد دربارۀ او در مقدمه‌ای بر دیوان دوم خود نوشت: «تحصیل عزام در دو زبان فارسی و اردو در به هم نزدیک کردن این دو فرهنگ تأثیر داشت. وی از سفیران ادب و فرهنگ است که در او علم و عمل با هم تعامل و همکاری داشت» (عزام، 2013، 7). تا کنون بارها در دانشگاه علامه طباطبایی تهران و سرای اهل قلم تهران از این استاد گرانقدر قدردانی شده است. تصحیح و ترجمۀ شاهنامه فردوسی از مهم‌ترین آثار دکتر عزام است و غیر از نسخ خطی موجود نسخه‌های دیگری از شاهنامه را با سفر به کشورهای دیگر برای تصحیح و ترجمه کتاب به دست آورد. عزام تلاش زیادی در ترجمه آثار فارسی به عربی کرد و کتاب‌های ضرب الکلیم و پیام مشرق و دیوان اقبال لاهوری، فیه ما فیه مولوی،‌ قصاید حافظ و سعدی، چهار مقاله نظامی عروضی سمرقندی و شاهنامه از جمله ترجمه‌های او هستند (زانوس و خالقی، 1392، 83).

- ترجمه

• مقدمه‌ای بر شاهنامۀ عربی بنداری - 1932 م.

(عزام، ع. (1932.).  مقدمه و تعلیقات بر الشاهنامه. دارالکتب قاهره.). یکی از مهم‌ترین تلاش‌های دکتر عزام در زمینۀه خدمت به زبان فارسی، نگارش مقدمه‌ای بر شاهنامه است. او مقدمه‌ای بر این مقدمه ارائه داد که در آن چگونگی ارتباط خود با زبان و ادبیات فارسی و سفرش با ترجمۀ عربی شاهنامه را توضیح داد. او مقدمۀ کتاب را به هفت فصل تقسیم کرد: فصل اول دربارۀ حماسه‌ها، فصل دوم دربارة داستان‌های فارسی، فصل سوم دربارة ریشه‌های شاهنامه، فصل چهارم دربارة ساختار شاهنامه، فصل پنجم دربارۀ شخصیت فردوسی، فصل ششم دربارة شاهنامه و فصل هفتم و آخر دربارة مترجم و ترجمه (عزام، 1932).

• تصوف و فریدالدین عطار.

(-. (2013م.). التصوّف و فرید‌الدّین العطّار. ناشر کلمات للتّرجمة و النّشر).

• جنبه‌های باشکوه فرهنگ اسلامی.

( عزام، ع. و زکی، م. (1938). نواح مجيدة من الثقافة الإسلامية. مطبعة المقتطف.).

• بخش‌هایی از  مثنوی.

(مولوی، ج. (1946). فصول من المثنوى. ترجمۀ ع. عزام. تنوير للنشر والإعلام. (نشر العمل الأصلي: قرن13م.)). در این کتاب فصل‌هایی از مثنوی جلال‌الدین رومی ترجمه شده است. هدف عبدالوهاب محمد حسن عزام در این کتاب معرفی این شاعر بزرگ صوفی و ​​سنت غنی ادبیات صوفیانه در زبان فارسی بود (مولانا جلال‌الدین رومی، 1946).  

تا زمان نگارش این زندگینامه هیچ‌ یک از آثار دکتر عبدالوهاب محمد حسن عزام به زبان فارسی ترجمه نشده است.

• زانوس، الف، و خالقی، ع. (1392). خدمات ترجمه‌ای عبدالوهاب عزام به ادب فارسی و عربی. فصلنامۀ علمی پژوهشی پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی، 8 (3)،81 ـ 120.
• عزام، ع. (1932.). مقدمه و تعلیقات بر الشاهنامه. دارالکتب قاهره.
• مولوی، ج. (1946). فصول من المثنوى. ترجمۀ ع. عزام. تنوير للنشر والإعلام. (نشر العمل الأصلي: قرن13م.)

 

المیرا کریمی

تیر 1400ش.