۱۵۹۳م.- ۱۶۵۳م.

آبراهام ویلاک در ویتچرچ (Whitchurch) در شروپ‌شایر (Shropshire) انگلستان متولد شد. سال‌های اولیۀ زندگی‌اش در همان منطقه‌ گذشت و در جوانی به صورت سنتی به مطالعات کلاسیک و همچنین الهیات مشغول شد؛ ابتدا وارد ترینیتی کالج کمبریج (Trinity College, Cambridge) شد و در سال ۱۶۱۴م. مدرک کارشناسی و در ۱۶۱۸م. کارشناسی‌ارشد خود را از همان دانشگاه اخذ کرد. سپس به تحصیل در کالج کلر (Clare College) مشغول شد و مدرک ارشد الهیات (Baccalaureus Divinitatis) خود را در ۱۶۲۵م. از آنجا گرفت (Margoliouth, 1885-1900). در آن زمان زبان‌های شرقی در انگلستان چندان شناخته‌ شده نبود، اما به مرور به دلیل گسترش ارتباط با شرق و مسلمانان، لزوم گسترش فعالیت‌های آکادمیک در این زمینه احساس می‌شد (Murphy, 1985). ویلاک از نخستین کسانی بود که به آموختن این زبان‌های شرقی، به‌خصوص عربی پرداخت و همین موضوع ارتباطاتی بین او، بدول (Bedwell) و آشر (Ussher) به‌ وجود آورد (Margoliouth, 1885-1900). او به زبان لاتین و یونانی نیز شعر می‌گفت و قطعات متعددی از او به این زبان‌ها در دسترس است؛ برای مثال یکی از اولین اشعار او شعری است که به زبان لاتین در رثای ملکه آن دانمارک (Anna of Denmark) در سال ۱۶۱۹م. سروده است (Ibid). در سال ۱۶۳۲م. با کلمنس گود (Clemence Goad) ازدواج کرد. او در مجموع زندگی سخت و فقیرانه‌ای داشت و در ۱۶۵۳م. پیش از آنکه به ثمر نشستن مهم‌ترین فعالیت ایران‌شناسانه‌اش، یعنی چاپ ترجمۀ فارسی انجیل‌های چهارگانه را ببیند، در انگلستان از دنیا رفت (Ibid).

او تقریباً تمام عمر آکادمیک خود را در کمبریج گذراند و به تدریس و مطالعه و نیز توسعه در آنجا مشغول بود. همزمان با آموختن زبان عربی، ویلاک هولدورث (Holdworth) را متقاعد کرد تا از این فعالیت‌ها حمایت کنند. برای مثال او تلاش‌های بسیاری کرد تا مجموع نسخ خطی شرقی تامس فن ارپ را خریداری کند. او با جلب حمایت سر آدام تامس (Sir Adam Thomas)، کرسی زبان عربی را در کمبریج ایجاد کرد و خود اولین استادی شد که آن را به دست می‌آورد (Murphy & Barrett, 1985).

آبراهام ویلاک در یکی از نامه‌هایش به دوستش، آشر،‌ اشاره کرده است که مشغول ترجمه و تصحیح قرآن است اما این اثر هیچ‌گاه منتشر نشده است. در واقع آثار ویلاک اندک هستند و کار بزرگ او مطالعه روی ادبیات آنگلوساکسون و گشودن راه‌های مطالعه‌ی آن است.

1. تاریخ کلیسایی مردم انگلیسی

(Bede & Wheelocke, A. (Ed.). (1643). Ecclesiastical History of the English People. Cambridge.)

این کتاب تاریخی اثر بده (Bede) است که در قرن هفتم م. به نگارش درآمده است. متن لاتین این اثر از مدت‌ها پیش از ویلاک در دسترس و آشنا بود اما کار مهم ویلاک این بود که متن انگلیسی قدیم آلفردی (Alfredian English) را که ناشناخته بود، با کمک متن لاتین خواند و به صورت دوزبانه آن را چاپ کرد (Murphy & Barrett, 1985).

2. تاریخۀ آنگوساکسون از دو نسخۀ خطی زیبا که به‌تازگی به دست آمده‌اند.

(Wheelocke, A. (Ed.) (1644). Chronologia Anglo-Saxonica elegans et perantiqua ex duobus Manuscriptis feliciter eruta. Daniel.)

این اثر بسیار مختصر است و ۷۷ صفحه بیشتر ندارد اما در پیش‌برد مطالعات زبان انگلیسی قدیم و مطالعات آنگلوساکسون اهمیت بسیار دارد و در ادامه اثر قبل است. ویلاک این کتاب را با استفاده از دو نسخة خطی که یکی متعلق به سر تامس کاتن (Sir Thomas Cotton) بود و دیگری در موزۀ بریتانیا (British Museum) نگهداری می‌شد،‌ ترجمه و چاپ کرده است.

3. نسخۀ فارسی انجیل‌های چهارگانۀ سرور ما، عیسی مسیح، با شمیم دلنشین عربی و سریانی

(Wheelocke, A. (Ed.). (1657). Quatuor evangeliorum domini nostri Jesu Christi versio Persica Syriacam & Arabicam suavissimè redolens. Typis Jocobi Flesheri.)

ویلاک پس از یادگیری زبان‌های شرقی به نسخه‌های خطی شرقی نیز علاقه نشان داده و متوجه وجود چند نسخه از ترجمۀ فارسی انجیل‌ها شده بود. او با کمک شاگردش، تامس هاید (Thomas Hyde)، با استفاده از دو ترجمۀ قرن هشتم ق. یکی ترجمۀ شرکش بن لوچ بن امیرملک که نسخه‌اش در مدرسۀ مطالعات شرق و آفریقای لندن (London School of Oriental and African Studies) موجود بود (و اکنون مفقود است.) و دیگری ترجمۀ یوحنا بن القس میارفارقی که نسخه‌اش نزد پوکاک) (Pocock موجود بود (و اکنون در کتابخانۀ بادلیان (Bodleian) نگهداری می‌شود.)، ترجمه‌ای فارسی از انجیل‌های چهارگانه فراهم آورد اما قبل از اتمام کار از دنیا رفت. پس از او هاید کار را ادامه داد و در ۱۶۵۷م. آن را در لندن همراه با ترجمۀ لاتین چاپ کرد (Wheelocke, 1657). لازم به ذکر است که این کتاب از نخستین نمونه‌های چاپ زبان فارسی به خط فارسی در جهان است و همچنین در توجه به زبان فارسی در تدوین کتاب مقدس چندزبانۀ لندن بسیار موثر بود.

تا کنون هیچ کدام از آثار این پژوهشگر در ایران ترجمه و منتشر نشده است.

منابع بیشتری برای مطالعه یافت نشد و توصیه می‌شود به مدخل مورفی (Murphy) در مورد ویلاک برای مطالعۀ بیشتر رجوع شود.

محمدجواد احمدی‌زاده

آبان ماه 1401 ش.