1780م- 1831م.

از سابقۀ تحصیلات او اطلاعاتی در دست نیست. از دوران جوانی او همین‌قدر می‌دانیم که خیلی زود و احتمالاً به پیروی از پدرش وارد مشاغل سیاسی شده و سِمَت‌هایی در همین راستا به او مُحوّل گشته‌است. در سوابق زندگی او آمده‌است که وی پسر شرق‌شناس و سیاستمداری به نام ژان- فرانسوا روسو (Jean-François Rousseau) بوده که به روسوی ایرانی  (Rousseau of Persia) شهرت داشته و کنسول فرانسه در بغداد و بصره بوده‌است (wikipedia).

بیشتر پژوهش‌های روسو در ارتباط با سرزمین‌هایی بوده‌است که او حین مشاغل سیاسی و سفرهایش مدتی در آن‌ها زیسته‌است. این شرق‌شناس فرانسوی در اوان جوانی به سیاست روی آورد و چند منصب کنسولی به او واگذار گردید. اوّلین منصب او کنسولی در سفارت فرانسه در شهر بصره و بغداد عراق بود که از سال 1805م. آغاز شد و تا حدود سال 1807م. به‌طول انجامید (wikipedia). روسو مدتی را هم در ایران به سر برد. در سال 1807م. او از عراق عازم تهران شد تا منشی دوم سفارت فرانسه شود. در این هنگام، فتحعلی‌شاه قاجار بر ایران حکمرانی داشت. چند ماه پس از آمدن وی به ایران، از طرف شاه به او و یکی از فرماندهان نظامی فرانسوی در ایران، نشان شیر و خورشید درجه دوم داده شد و به لفظ جناب مخاطب گردید. از دیگر اقدامات قابل ذکر او در ایران، نسخه‌برداری از معاهده‌ای تجاری بین ایران و فرانسه در سال 1808م. بوده‌است. اما شاید مهم‌ترین اقدام او در ارتباط با ایران، پژوهش دربارۀ اسماعیلیان باشد که در این زمینه مطالبی هم منتشر کرده‌است (ابراهیمی، 1400). هنگامی‌که پدر روسو در سال 1808م. در حَلب (Aleppo) از دنیا رفت، وی برای تسلّی و کمک به مادرش عازم سفر به این شهر شد (wikipedia). این شرق‌شناس در همین شهر ماندگار شد و در سفارت فرانسه کنسول شد. چند سال بعد نیز به بغدادِ عراق رفت و کنسول فرانسه در آن کشور گردید. مدّتی بعد نیز برای یکی دیگر از مأموریّت‌های سیاسی خود به طرابلسِ لبنان رفت که مأموریّتش به‌علّت فوت او ناتمام ماند (فرهنگ خاورشناسان، 1388، 432). وی دربارۀ مذاهب و فرق اسلامی چون اسماعیلیّه، نُصَیریّه و وهابیّت تحقیقاتی انجام داده‌است. به‌علاوه در‌ارتباط با ایران و سفرش به این کشور، سفر به بغداد و بعضی موارد دیگر نیز به تحقیق مشغول بوده‌است. کارها و پژوهش‌های روسو درزمینۀ اسماعیلیان به‌خصوص اسماعیلیان شام اسم وی را در این حوزه برجسته کرده‌است. وی جزو اوّلین کسانی بود که با نوشته‌هایش، از آداب و سنن محلی مردمان پیرو این فرقه سخن به میان آورد و نکاتی را درباره آنها بازگو کرد که تنها از راه مشاهدۀ مستقیم به‌دست آورده بود (ابراهیمی، 1400). شرق‌شناس مورد اشارۀ ما هم‌چنین به گردآوری نسخه‌های خطی شرقی و جمع‌آوری منابع دست اوّل اسماعیلی علاقه نشان می‌داد به‌طوری‌که مجموعۀ خصوصی ویژه‌ای از نسخ خطی برای خود گردآوری کرده بود که آن را به موزۀ آسیایی (Asiatic Museum) در شهر سن پترزبورگِ روسیه (Saint Petersburg) فروخت (همان).

روسو به‌دلیل این‌که یک پژوهشگر آکادمیک نبود آثار زیادی هم عرضه نکرد امّا همان آثار تألیفی‌اش، به‌خصوص پیرامون اسماعیلیانِ شام‌، از اهمیت شایانی برخوردار شد. می‌توان تألیفات او را به سه دسته تقسیم کرد:

• آثار او دربارۀ فِرق اسماعیلی و نصیری و وهابیت،
• سفرنامه‌هایش و شرح مناطقی که در آن‌ها اقامت داشته‌است،
• آثار او در حوزۀ ایران‌شناسی.

 

1. توصیف پاشانشین بغداد: به‌همراه یادداشتی تاریخی دربارۀ وهابیت و پاره‌هایی دیگر از موارد مربوط به تاریخ و ادبیات شرقی (Description Du Pachalik De Bagdad: Suivie D'une Notice Historique Sur Les Wahabis, Et De Quelques Autres Pièces Relatives À L'histoire Et À La Littérature De L'orient)
2. گزیده‌هایی از کتاب اسماعیلیه برای تکمیل رساله‌ای دربارۀ اسماعیلیان و نصیریه در سوریه (Extraits d'un livre des Ismaelis de Syrie pour faire suite au mémoire sur les Ismaelis et les Nosairis de Syrie)
3. 3. رساله‌ای دربارۀ اسماعیلیه و نصیریه در سوریه خطاب به آقای سیلوستر دوساسی (Mémoire sur les Ismaélis et les Nosaı̈ris de Syrie …adresse a M.Silvestre de Sacy)

این کتاب دراصل ترجمۀ فرانسوی از یک کتاب اسماعیلی به زبان عربی است که پیرامون اعتقادات یکی از فرق آن‌ها به نام نزاریان مطالبی در خود جای داده‌است. روسو کتاب را از یک جهانگرد سوئیسی به نام یوهان لودویگ بورکهارت (Johann Ludwig Burckhardt) گرفت و به عربی بازگرداند و ابتدا گزیده‌ای از آن را برای شرق‌شناس معروف فرانسوی آن سال‌ها آنتوان سیلوستر دوساسی (Antoine Silvestre De Sacy)  فرستاد و مدّتی بعد آن را به‌صورت کامل در پاریس چاپ کرد (ابراهیمی، 1400).

4. شرح مختصری دربارۀ پاشانشین حلب همراه با آگاهی‌های دقیقی دربارۀ نواحی و اماکن مهم این ایالت که فرماندهان مستقلی در آن حکمرانی می‌کنند(Description succincte du Pachalyk d'Alep avec des renseignements précis sur les districts et lieux remarquables de ce département ou commandent des chefs indépendants)
5. جُنگ تاریخ و ادبیات شرقی (Melanges d'histoire et la littérature orientale)
6. گزارشی دربارۀ سه فرقۀ شناخته‌شدۀ اسلامی: وهابیت، نصیریه و اسماعیلیه (Memoire Sur Les Trois Plus Fameuses Sectes Du Musulmanisme, Les Wahabis, Les Nosairis, Et Les Ismaelis)

عنوان بالا مقاله‌ای است که در سال 1818م. در گزارشی از انجمن سلطنتی فرهنگستان علوم، ادبیات و هنر مارسی (Correspondant de l'Institut royal, et Associe de l'Academie des sciences, belles-lettres et arts de Marseille) به انتشار درآمد (همان).   دو اثر زیر به طور اختصاصی به ایران مربوط است:

7. 7. گزیدۀ شرح سفری به ایران از راه بغداد در ششم اکتبر 1807م. (Extrait d'un itineraire en Perse, par la voie de Bagdad 6 octobre 1807)
8. یادداشتی تاریخی دربارۀ ایران باستان و معاصر و دربارۀ اقوام آن در نگاهی کلّی (Notice historique sur la perse ancienne et modern et sur ses peoples en general)

این اثر که به‌صورت کتابی کم‌حجم در 79 صفحه در سال 1818م. در فرانسه منتشر شد دربارۀ تاریخ ایران در دورۀ باستان و معاصر است و حاوی اطّلاعاتی کلّی دربارۀ ایران است (books).

تاکنون هیچ‌کدام از آثار ژان- باتیست روسو به فارسی ترجمه نشده‌اند.

سیّد محمّد قدسی

تیرماه 1400ش.