یوسف (هوسپ) آبگاروویچ اربلی - Josif Abgarowich Orbeli
یوسف (هوسپ) آبگاروویچ اربلی Josif Abgarowich Orbeli متخصص باستانشناسی، تاریخ و زبانشناسی بود. او به نه زبان زندۀ دنیا مسلط بود. وی موسّس بخش شرقشناسی در موزۀ آرمیتاژ بود. او به عنوان استاد افتخاری دانشگاه تهران به ایران آمد.
تولد و درگذشت
1887م. – 1961م.
سوابق زندگی و تحصیل
آبگاروویچ اربلی تحصیلات ابتدایی خود را در تفلیس (Tbilisi) به اتمام رسانید. در سال 1911م. همزمان از دو دانشکدۀ زبانشناسی تاریخی و شرقشناسی دانشگاه دولتی سنپترزبورگ (Saint Petersburg State University, SPBU: Санкт-Петербургский государственный университет) فارغالتحصیل شد. در سال 1934م. بدون دفاع از پایاننامه، موفق به اخذ دکتری باستانشناسی شد. وی به زبانهای آلمانی، انگلیسی، ترکی، یونانی، فارسی، ایتالیایی، ارمنی، کردی و یونانی قدیم آشنایی داشت. اربلی از شاگردان آکادمیسین، پروفسور الدنبرگ (Oldenburg) و شرقشناس نامی شوروی، ماّر (Marr) بود. او در حیطههای زبانشناسی، زبانهای ارمنی و گرجی و باستانشناسی قفقاز با اساتید مذکور به مطالعه و پژوهش مشغول بود (مشکیننژاد، 1382ش.، 200).
سوابق اجرایی و پژوهشی
اربلی در سال 1911م. سرپرست حفاریهای باستانشناسی در شهر آنی (Ani: Անի) در ارمنستان (Armenia) بود. در سال 1914م. عضو آکادمی علوم روسیه (Russian Academy of Sciences, RAS: Росси́йская акаде́мия нау́к, РАН: Rossíyskaya akadémiya naúk)، استاد دانشگاه سنپترزبورگ، دبیر علمی شرقشناسی بخش انجمن باستانشناسی و عضو شورای باستانشناسی روسیه بود. در سال 1916م. به عضویت و سرپرستی حفاری باستانشناسی در نواحی دریاچۀ وان (Van) ترکیه درآمد. در سال 1918م. به مدیریت بخش تاریخ کشورهای شرق نزدیک در دانشگاه دولتی پترزبورگ و مؤسسۀ باستانشناسی سنپترزبورگ بود. از سال 1918م. تا 1921م. به همان سمت در مؤسسۀ لازاروف (Lazarev Institute of Oriental Languages: Լազարևի արևելյան լեզուների ինստիտուտ) به کار اشتغال ورزید (مشکیننژاد، 1382ش.، 200 – 201).
اربلی در سال 1919م. به سمت کارمند علمی هیئت متصدی امور موزههای کمیساریای ملی فرهنگ در سال 1920م. بهعنوان مؤسس انتشارات فرهنگستان تاریخ تمدن مادی روسیه بوده است. در همان سال در موزۀ ارمیتاژ (The State Hermitage Museum: Государственный Эрмитаж, Gosudarstvennyj Ermitaž) مشغول به کار شد. وی موفق شد بزرگترین بخش شرقشناسی آن زمان روسیه را در موزۀ نامبرده، تأسیس کند که پربارترین مدارک تاریخ و فرهنگ کشورهای شرقی در آنجا گردآوری شده است. اربلی علاوهبر این نمایشگاهی از هنر ساسانی و نمونۀ هنر مسلمانان مشرقزمین را در آن مرکز به وجود آورد. از سال 1938م. به ریاست بخش زبان ارمنی آکادمی علوم شوروی رسید. از سال 1943م. ریاست فرهنگستان علوم ارمنستان شوروی (National Academy of Sciences of the Republic of Armenia, NAS RA: Հայաստանի Հանրապետության գիտությունների ազգային ակադեմիա, ՀՀ ԳԱԱ, Hayastani Hanrapetut’yan gitut’yunneri azgayin akademia) را عهدهدار شد. از سال 1944م. به عضویت پیوستۀ مؤسسۀ باستانشناسی آلمان (Deutsches Archäologisches Institut, DAI) درآمد و همچین عضو شورای باستانشناسی لندن بود. اربلی به عضویت افتخاری فرهنگستان علوم ایران، استاد افتخاری دانشگاه تهران و عضو شورای بینالمللی انتشارات کتاب هنر ایران بود. در سال 1953م. به عنوان یکی از تشکیلدهندگان اصلی کنگرۀ تحقیق دربارۀ هنر باستانشناسی ایران بود. وی از سال 1955م. تا 1960م. به سرپرستی بخش شرقشناسی دانشگاه لنینگراد (سنپترزبورگ) نائل آمد. از سال 1956م. تا 1961م. به ریاست شعبۀ لنینگراد انستیتوی شرقشناسی آکادمی علوم اتحاد جماهیر شوروی به کار پرداخت (رستمی، 1390ش.، 201).
اربلی آثار متعددی در زمینۀ باستانشناسی و تاریخ، فرهنگ، هنر و ادبیات ملل قفقاز و شرق نزدیک از او به جا مانده است. او نخستین کسی است که دربارۀ کتیبههای ارمنی پژوهش کرده و مهمترین کارهای او در این زمینه بررسی کتیبههای گانفاسار (Ganfasssar) و اوتسو توک (Avotsotouk) است. از برجستهترین خدمات اربلی، تلاش برای حفظ و نگهداری موزۀ ارمیتاژ و مراقبت از آثار گرانبهای باستانی آن و کتابخانۀ آکادمی علوم شوروی در زمان محاصرۀ شهر لنینگرا بوده است. اربلی در سال 1945م. به دریافت دو قطعه نشان پرچم سرخکار و مدالهای دفاع از لنینگراد و دفاع از قفقاز نائل آمد (مشکیننژاد، 1382ش.، 201).
آثار
- - کتاب:
- هیئت باستانشناسی وان در 1916م.
- نمایشگاه موقتی آثار باستانی عصر ساسانی.
- شاهنامۀ فردوسی.
- شطرنج (با همکاری).
- جدول همزمانی برای تبدیل تاریخ هجری به میلادی.
- مجموعۀ کتیبههای ارمنی (به زبان ارمنی).
- - مقاله:
- حسن جلالی، شاهزادۀ خاچنی.
- گزارش مقدماتی دربارۀ مأموریت به بخش آسیایی ترکیه در 1911 – 1912م.
- هنر ساسانی.
- بهرام گور.
- موضوع هنر سلجوقی.
- فلز عهد ساسانی، اشیای هنری ساختهشده از طلا، نقره و برنز (با همکاری).
- مسائل مربوط به هنر سلجوقی.
- نقرهآلات عصر ساسانیان و شاهنامۀ فردوسی.
- فلزکاری ساسانیان و صدر اسلام.
آثار به زبان های دیگر
- - Book:
- (Doklady, N., Marra, I. L. & Orbeli, J. A. (1922). Arkheologicheskaia ekspeditsiia 1916 goda. V van, raskopki dvukhnish na vanskoi skalie i nadpisi sardura vtorogo iz raskopok zapadnoinishi. Akademicheskaia Tipografiia.)
- (-. (1922). Vremennaia Vystavka sasanidskikh drevnosti, PB. 1922.)
- (-. (1934). Shah – Name Ferdousi.)
- (Orbeli, J. A. & Trever, K. (1936). Kinga shakhmatakh. Gos. Ermitazh.)
- (-. (1940/1961). Sinkhronisticheskie tablitsy dlia perevoda istoricheskikhdat po khidzhre na evropeiskoe letoischischislenie. Gos. Ermitazh.)
- (-. (1963). Svod armianskikh nadpisei. Arkheologii i etnografii.)
- -Article:
- (Orbeli, J. A. (1909). Hasan Dzhalal, Kniaz Khachenskii (Hasan Djalal, prince de Khatchen). BASP 3, 6.)
- (-. (1912).Predvaritel'nyi otchet o kommandirovke v Aziatskuiu Turtsiiu 1911 – 1912 (Rapport preliminaire sur une mission dans la turquie d'Asie en 1911 – 12). BASP 6.
- (-. (1924).Sasanidskoe iskusstvo. Vostok, 4: 139 – 156.)
- (-. (1934). Bakhram Gur. Bakhram Gur i Azade iz Shakhname' Firdousi: 9 – 20.)
- (-. (1935). Le problem de l'art Seldjouq. 2eme Congres int. d'art et d'archeologie iraniens: 150 – 155. (en russe et en Francais).)
- (Sasanidskii metal. Khudozhestvennye Predmety iz zolota serebra i bronzy. Moskva – Leningrad: Academia, 1935, ill, Avt.: I.A.Orbelii, K.V. Trever; Orfeverie Sasanide, Objects en or, argent et bronze. Par Josif Abgarovich Orbeli et C. Trever, Moscou: Accademia, 1935; Paris: Librairie universitaire, 1937, ( Musee de l'Ermitage, J.Orbeli et C. Trever ) au III Congres international d'art et d'archeologie iraniens Leningrad.)
- (Orbeli, J. A. (1939). Problema seldzhuksogo Iskusstva, (Le Probleme de L'art seldjouq). III Int cong. Persian Art.)
- (-. (1944). L'argenterie sassanide et le Shah Nameh. Millennium of Firdousi: 64 – 71.)
- (-. (n.d.). Sasanian and Early Islamic Metalwork. SPA I: 716 – 770.)
منابع
- رستمی، م. (1390ش.). ایرانشناسان و ادبیّات فارسی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- گروه مولفان و مترجمان و مشکیننژاد، پ. (زیر نظر). (1382ش.). فرهنگ خاورشناسان زندگینامه و کتابشناسی ایرانشناسان و اسلامشناسان (ج ۱). پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
گردآورنده
هانیه طلوع فکور
مردادماه 1400ش.
تاریخ آخرین ویرایش
<span>1402-10-22</span>