1914م. -2001م.

گرشویچ ابتدا تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشگاه رم (University of Roma) در کشور ایتالیا آغاز کرد و از این دانشگاه در رشته ادبیاتِ کلاسیک فارغ‌التحصیل شد (نیک‌بین،1380، ج. 2، 897). در همین دانشگاه وی از طریق استادی به نام آنتونینو پالیارو (Antonino Pagliaro) با زبان‌های پهلوی و سغدی آشنایی پیدا کرد. گرشویچ پس از ورود به کشور انگلستان در سال 1938م. در دانشکدۀ مطالعات شرقی و آفریقایی (School of Oriental and African Studies) که یکی از دانشکده‌های دانشگاه لندن (University of London) بود، تحصیلات خود را در رشتۀ زبان‌شناسی ایران باستان و زیر نظر استادش والتر هنینگ (Walter Bruno Henning) طی کرد و در سال 1943م. از رسالۀ دکترای خود دفاع کرد (گرشویچ و بویس، 1394، 9). این ایران‌شناس از سال 1948م. به‌عنوان اوّلین استاد دانشگاه در رشتۀ ایران‌شناسی در دانشگاه کمبریج (University of Cambridge) به فعّالیّت تعلیمی خود پرداخت. در همین زمان زبان‌های خُتَنی (Khotanese) و آسی یا اُستی (Ossetic) را هم فراگرفت. وی از سال 1948م. تا 1965م. با عنوان استادیار دانشگاه فعالیت می‌کرد و در سال 1982م. بازنشسته شد. پس از آن هم با عنوان استاد تمام در حوزۀ مطالعات ایرانی به تدریس مشغول بود (افشارسیستانی، 1380، 63). او چند سالی را هم در بخش عالی مطالعاتی دانشگاه پرینستون (Princeton University) به مطالعه و تحقیق گذرانید (اتحاد، 1385، ج. 9، 229).

تمرکز اصلی پژوهش‌ها و تحقیقات ایلیا گرشویچ برروی زبان‌های ایران‌ باستان و ادبیّات و فرهنگ پیش از اسلامِ ایران بوده‌است. وی در حقیقت یکی از پیشگامان انگلیسی در پژوهش پیرامون آئین زرتشت و تحقیق و تألیف در حوزۀ زبان اوستا و دین‌های ایران باستان به حساب می‌آید (میراحمدی، 1393، 207). اولین اثر پژوهشی گرشویچ را باید رسالۀ دکترای او تحت عنوان دستور زبان سغدیِ مانوی (A Grammar of Manichean Sogdian) دانست که آن را یازده سال پس از دفاع از آن در سال 1954م. تکمیل کرد و به چاپ رسانید. وی در این کتاب ساختار و روند توسعۀ زبان سغدی مانوی را باتوجه به چند نسخۀ خطّی پراکنده تحلیل می‌نماید. این پژوهشگر برجسته هم‌چنین در مطالعات اوستایی خود تحقیق عالمانه‌ای را تحت عنوان سرود اوستایی در مدح میترا (The Avestan Hymn to Mithra) به انجام رسانید و آن را در سال 1959م. به‌عنوان دومین کتاب تألیفی خود به زیور طبع آراست (گرشویچ و بویس، 1394، 9- 10). گرشویچ در اصل این کتاب را برای استفادۀ دانشجویان خود به‌عنوان کتاب درسی درزمینۀ زبان اوستایی و گاهان‌پژوهی تألیف کرد. دیگر کتاب منتشر شده از گرشویچ کتاب سه گفتار دربارۀ ادبیات ایران پیش از اسلام (Three essays on the Iranian literature in the pre-Islamic period) می‌باشد که البتّه یکی دیگر از پژوهشگران برجسته در حوزۀ ایران باستان یعنی مری بویس (Mary Boyce )در تألیف این کتاب با وی همکار بوده‌است. این اثر شرح یک مقاله از گرشویچ و دو مقاله از بویس می‌باشد. مقالۀ گرشویچ تحت عنوان ادبیات ایرانی باستان (Old Iranian Literature) به فعالیّت ادبی، شامل ادبیّات شفاهیِ مادها، سکاها، پارسیان آغازین و گویش‌وران زبان اوستایی تا جایی که آثار ادبی از آنان بازمانده باشد یا در منابع کهن به آن‌ها اشاره شده باشد، می‌پردازد (همان، 15). این محقّق زبده بر این باور بود که برای پژوهش و بررسی بهتر زبان‌های ایرانی باستان بایستی با زبان‌های ایرانی زمان خود نیز آشنایی کافی داشته باشد. از این رو وی در سال 1956م. (1335ش.) به‌همراه همسرش به ایران آمد. هدف وی از این سفر مطالعه در گویش‌های بلوچی ساکنان بشاگرد (در استان هرمزگان امروزی) طرح‌ریزی شده بود. در آن ایّام رسیدن به تپّه‌ماهورهای آن منطقه کار آسانی نبود. او مجبور شد قسمت‌های زیادی از منطقه را بر پشت جمّازه (نوعی شترِ باریک اندامِ تندرو) درنوردد. وی مدّت سه ماه در این ناحیه اقامت داشت و شرح مربوط به آن گویش را در مقاله‌ای نوشت و بعدها آن را در کتاب یادبود هنینگ (W. B. Henning memorial volume) منتشر کرد (اتحاد، 1385، ج. 9، 229). ایلیا گرشویچ در سابقۀ علمی خود بیشتر متمایل به نگارش مقالات علمی بود تا نگارش کتاب به همین دلیل کتاب‌های تألیفی وی از انگشتان یک دست فراتر نمی‌رود. درمورد مقالات وی هم باید گفت که از لحاظ کمیّت، این مقالات کوتاه نوشته می‌شدند و به لحاظ محتوایی همواره پیچیده، سخت عالمانه و دشوار فهم بوده‌اند. وی مقالات خود را در مجلّات علمی مختلف از جمله مجلّۀ دانشکدۀ مطالعات شرقی و آفریقایی (Bulletin of the School of Oriental and African Studies)، مجلّۀ انجمن سلطنتی آسیای (Journal of the Royal Asiatic Society)، مجلّۀ مطالعات الهیّاتی (The Journal of Theological Studies) و چند مجلّۀ دیگر به جاپ می‌رسانید (نیک‌بین، 1380، ج. 2، 897). گزیدۀ مقالات گرشویچ به کوشش یکی از شاگردانش نیکولاس سیمز ویلیامز (Nicholas Sims-Williams) گردآوری شد و در سال 1985م. با نام زبان‌شناسی ایرانی (Philologia Iranica) به چاپ رسید (گرشویچ و بویس، 1394، 10). یکی از ارزنده‌ترین اقدامات علمی گرشویچ قطعاً تدوین جلد دوم کتاب ارزشمند تاریخ ایران کمبریج (The Cambridge history of Iran) می‌باشد. در این جلد از کتاب مباحثی مربوط به تاریخ و زبان و فرهنگ ایران در دورۀ مادها و هخامنشیان مورد بررسی قرار می‌گیرد. هم‌چنین از وی مقاله‌ای پیرامون کتیبه‌ها و نسخ خطّی زبان باکتریایی بلخی با عنوان ادبیات بلخی (Bactrian Literature) در جلد سوّم فصل سی و شش‌اُم این کتاب به چاپ رسیده‌است. گرشویچ در مجامع و انجمن‌های علمی هم وجهۀ مناسبی داشت و مورد توجه آنان واقع می‌شد. وی عضو آکادمی بریتانیا (British Academy)، آکادمی لینسیان رم (Rome Academy dei Lincie)، آکادمی روسیه (Russian Academy) و چند آکادمی خارجی دیگر بود. علاوه‌بر این از سال 1980م. تا 1984م. به مدّت چهار سال ریاست انجمن زبان‌شناسی لندن (London Philological Society) را برعهده داشت (همان). یکی از اقدامات پژوهشی وی در طول این چهار سال ریاست، انتشار کتابی با نام خلاصۀ مقالات انجمن زبان‌شناسی (Transactions of the Philological Society) در سال1981م. بود. هم‌چنین وی در سال 1971م. دکترای افتخاری از دانشگاه برن سوئیس (University of Bern) دریافت کرد.

• سرود اوستایی در مدح میترا(The Avestan Hymn to Mithra)
• دستور زبان سغدیِ مانوی (Grammar of Manichean Sogdian)
• یادبود هنینگ (B. Henning memorial volume)

(این کتاب به ویراستاری گرشویچ و بویس برای گرامیداشت مقام استادشان هنینگ به ­چاپ رسیده است و مجموعه ­ای از مقالات گوناگون می­ باشد).

• سه گفتار دربارۀ ادبیات ایران پیش از اسلام

(Three essays on the Iranian literature in the pre-Islamic period)

• خلاصه مقالات انجمن زبان­شناسی (Transactions of the Philological Society)

برخی از مقالات گرشویچ:

• ادبیات ایران باستان (Old Iranian Literature)
• بخشش­ های شخص زرتشت  (Zoroaster’s Own Contribution)
• خورشید بهترین است (Die Sonne das Beste)
• اسامی و نام ­های ایرانی با ظاهر عیلامی (Iranian Nouns and Names in Elamite Garb)
• دیدگاهی ایرانی در مناقشة سُومه (هوم) (An Iranianist’s View of the Soma Controversy)
• (The Alloglottography of Old Persia)
• کهربا در پارسه (پرسپولیس) (Amber at Persepolis)
• ادبیات­ بلخی (Bactrian Literature
• بازیابی اوستایی از طریق سغدی (An Avestan Recovery through Sogdian)
• رویکردهایی به گاهان زرتشت (Approaches to Zoroaster's Gathas)
• بازمانده­ های باستانی در زبان اُستی (Ancient Survivals in Ossetic)

سیّد محمّد قدسی

تیر 1398ش.