ایرج افشار - Iraj Afshar

1925م.- 2011م.

او در مدرسه‌های شاهپور و فیروز بهرام درس خواند. لیسانس خود را از دانشکدۀ حقوق دانشگاه تهران در رشتۀ علوم قضایی (۱۳۲۸ش.) دریافت کرد و پس از آن به تدریس در دبیرستان‌های تهران (۱۳۲۹ش.) مشغول شد. در دورۀ آموزشی یونسکو با موضوع فنّ کتاب‌داری جدید و موازین نوین و مبانی نظری علم کتاب‌شناسی شرکت داشت (1335ش.). ایرج افشار زبان فرانسه را به‌خوبی می دانست و با زبان انگلیسی هم آشنا بود (نیک‌بین، 1379، ص. 78).

وی پس از گذراندن دورۀ آموزشی یونسکو با موضوع فنّ کتاب‌داری جدید و موازین نوین و مبانی نظری علم کتاب‌شناسی، در کتابخانۀ دانشکدۀ حقوق به سمت کتاب‌دار استخدام شد. بهترین گواه لیاقت و استعداد این ایران‌شناس در امور تاریخی و مطبوعاتی، اداره کردن دو مجلّۀ ارزندۀ راهنمای کتاب و فرهنگ ایران‌زمین می‌باشد که سال‌ها با نظم و ترتیبی درخور ستایش انتشار یافت. وی برای تحقیقات علمی و ادبی مکرّراً به ممالک آسیایی و اروپایی مسافرت می‌کرد و با بزرگان علم و ادب آنها هم آشنا بود (نیک‌بین، ص. 78). مجموعه‌ای از مهم‌ترین فعالیّت‌های وی را می‌توان به‌صورت زیر برشمرد: همکاری در دورۀ دانشجویی با مجلّۀ جهان‌نو، کتاب‌داری در کتابخانۀ دانشکدۀ حقوق تهران (1330ش.)، سردبیری مجلّۀ مهر (۱۳۳۱- ۱۳۳۲ش.)، تأسیس مجلّۀ فرهنگ ایران­‌زمین (۱۳۳۱ش.)، همکاری با کتابخانۀ ملّی ایران (133ش.)، انتشار نخستین دفتر کتاب‌های ایران (1333 ش.- 1345ش.)، سردبیر مجلّۀ سخن (۱۳۳۳- ۱۳۳۵ش.)، مدیر مجلّۀ کتاب‌های ماه (۱۳۳۴- ۱۳۴۰ش.)، جانشین و قائم مقام احسان یارشاطر در مدیریّت بنگاه ترجمه و نشر کتاب (1335 ش.- 1342ش.)، مدیریّت انتشارات دانشگاه تهران (۱۳۴۳- 1350ش.)، برگزاری ۹ کنگرۀ پیاپی تحقیقات ایرانی در شهرهای مختلف دانشگاهی کشور با حضور شماری از ایران‌شناسان خارجی و پژوهشگران ایرانی (۱۳۴۸ش. - 1358ش.)، مدیریّت مجلّۀ ایران‌شناسی در دانشکدۀ ادبیّات دانشگاه تهران (۱۳۵۱ش. - ۱۳۴۸ش.)، فهرست‌نگاری نسخه‌های خطّی، کتاب‌شناسی، تصحیح و انتشار اسناد و متون تاریخی به‌ویژه متون دورۀ قاجار، انتشار مجلّۀ آینده (1357ش.- 1372ش.)، عضویّت شورای عالی علمی مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، مشاور دانش‌نامۀ ایران، اهدای کتابخانۀ شخصی خود با مجموعه‌ای کم‌نظیر دربارۀ ایران‌شناسی و کتاب‌شناسی به دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. براساس آمار دفتر ثبت کتابخانۀ مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، این مجموعه شامل 19732 جلد کتاب، رساله و مجلّه است. 443 عنوان مجلّۀ فارسی و عربی، 134 عنوان مجلّه به زبان‌های اروپایی، حدود 6000 فقره جزوه؛ حتّی کارت‌­های ویزیت اشخاص، دعوت به جشن‌­ها و عروسی‌­ها که برخی از آن‌ها خاص هستند، بیش از 10000 قطعه عکس از شخصیّت‌ها، بناها، آثار تاریخی و مناظر، بیش از 10000 نامه از افراد نام‌دار معاصر، ایران‌شناسان خارجی و شخصیّت‌های فرهنگی ایرانی نیز جزو این مجموعه است. سیّد حسن تقی‌زاده و اللّهیار صالح مجموعه‌های خود را که حاوی منابع و مطالب ارزشمند تاریخی و پژوهشی است، با اختیار تامّ به دکتر افشار واگذار کرده بودند. این دو یادگار تاریخی هم جزو گنجینۀ اهدایی افشار بود.

1. پژوهش‌های ایران‌شناسی، ناموارۀ دکتر محمود افشار، انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، چاپ اوّل، ۱۳۸۴ش.
2. دفتر تاریخ، انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، چاپ اوّل، ۱۳۸۴ش.
3. ریاض‌­الفردوس خانی، انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، چاپ اوّل، ۱۳۸۵ش.
4. فرهنگ ایران‌زمین، در ۳۰ جلد (به‌کوشش ایرج افشار)
5. نامه‌های قزوینی به تقی‌زاده (به‌کوشش ایرج افشار)
6. یادداشت‌های قزوینی، در ۱۰ جلد (به‌کوشش ایرج افشار)
7. مسائل پاریسیه، در ۴ جلد (به‌کوشش ایرج افشار و علی‌محمّد هنر)
8. نامه‌های تهران، شامل ۱۵۴ نامه از رجال دوران به سیّد حسن تقی‌زاده، به‌کوشش ایرج افشار، انتشارات فرزان روز، چاپ دوم، ۱۳۸۵ش.
9. گلگشت در وطن، سفرنامه، انتشارات اختران، چاپ اوّل، ۱۳۸۴ش.
10. فهرست دست‌نویس‌های فارسی در کتابخانۀ ملّی اتریش و آرشیو دولتی اتریش در وین، انتشارات فرهنگستان علوم اتریش- فهرست‌گان، چاپ اوّل، ۱۳۸۲ش.
11. زندگی طوفانی، خاطرات سیّد حسن تقی‌زاده، (به‌کوشش ایرج افشار)
12. روزنامۀ خاطرات امین لشکر، تألیف میرزا قهرمان امین لشکر، به‌اهتمام ایرج افشار، انتشارات اساطیر، چاپ اوّل، ۱۳۷۸ش.
13. مسافرت‌نامۀ کرمان و بلوچستان، تألیف عبدالحسین میرزا فرمان‌فرما، به‌کوشش ایرج افشار، انتشارات اساطیر، چاپ اوّل، ۱۳۸۳ش.
14. خاطرات دیوان‌بیگی (میرزا‌ حسن‌خان)، تألیف میرزا حسن‌خان، به‌کوشش ایرج افشار و محمّدرسول دریاگشت، انتشارات اساطیر، چاپ اوّل، ۱۳۸۲ش.
15. خاطرات سردار اسعد بختیاری، تألیف جعفر قلی خان امیر بهادر، به‌کوشش ایرج افشار، انتشارات اساطیر، چاپ سوم، ۱۳۹۲ش

برای دریافت اطلاعات بیشتر راجع به آثار او به وب سایت http://www.irajafshar.ir/fa/ مراجعه کنید آثار دربارۀ ایرج افشار:

1. ارج‌نامۀ ایرج، به‌کوشش محسن باقرزاده، تهران، ۱۳۷۷ش.، ۲جلد در گرامی‌داشت خدمات ایرج افشار.
2. ایران و مطالعات ایرانی، مقاله‌هایی به افتخار ایرج افشار، به‌کوشش کامبیز اسلامی (کتابدار دانشگاه پرینستون Princeton University)، به قلم ۲۲ تن از برجسته‌ترین ایران‌شناسان جهان در بزرگداشت خدمات و آثار او و درج فهرستی از آثارش.
3. کتاب ایران‌شناس مجلّه‌نگار: زندگی و کارنامۀ مطبوعاتی ایرج افشار از سیّد فرید قاسمی، تهران، ۱۳۸۹ش.، شامل کارنامۀ مطبوعاتی نزدیک به ۶۰ سال همکاری قلمی افشار با انواع نشریّه‌ها.

1. آذرنگ، عبدالحسین (1390ش.)، ایران‌شناس بزرگ ایرج افشار، مجلّۀ کلیّات ماه، سال چهاردهم، شمارۀ ششم.
2. نیک‌بین، نصرالله (1379)، فرهنگ شرق‌شناسان مشهور و مسافران مشرق‌زمین، تهران: آرون
3. یارشاطر، احسان (۱۳۸۹ش.)، رثای بزرگ مرد فرهنگ ایران، فصل‌نامۀ ایران‌نامگ، سال بیست و ششم، ش. 1 و 2.

تصویر موجود در سایت از ویکی پدیا برگرفته شده است.

معصومه موسویان

اردیبهشت 1397ش.