«نامشخص»

رکسانا زنهاری (Roxana Zenhari) در سال 2005م. دورۀ کارشناسی ارشد خود را در رشتۀ هنر اسلامی، از دانشگاه هنر ایران به پایان رساند. موضوع پایان‌نامۀ او در این مقطع، تحلیل نسخه­‌ای مصور از شاهنامه موجود در کتابخانۀ سنت‌پترزبورگ بود. وی در سال  2012م. موفق به اخذ درجۀ دکتری در رشتۀ ایران‌­شناسی با گرایش تاریخ هنر از دانشگاه گئورگ-آگوست گوتینگن (Georg-August-Universität Göttingen)  شد. رسالۀ دکتری او به بررسی نسخه‌ای از داستان عاشقانۀ فارسی «سمک عیار» در دوران آل اینجو اختصاص داشت (University of Göttingen, n.d.). در زمان نگارش این زندگینامه، رکسانا زنهاری به‌­عنوان عضو هیئت علمی در دانشگاه گوتینگن فعالیت می­‌کند و در این جایگاه، تدریس مجموعه‌­ای از دروس تخصصی در حوزۀ هنر اسلامی و ایران­‌شناسی را بر عهده دارد. حوزه‌های تدریس او شامل موضوعات گوناگونی چون نسخه‌شناسی، هنر کتاب‌آرایی در نسخه‌های اسلامی سده‌های میانه، مقدمه‌ای بر هنر اسلامی و نمادشناسی و نیز تحلیل بازنمایی باورهای شیعی اسلامی در متون و تصاویر سلطنتی و عامه‌پسند: از دوران صفوی تا قاجار، ۱۵۰۰م.–۱۹۰۰م. است. افزون بر این، وی به تدریس مباحثی دربارۀ رمزگشایی اسطوره‌ها در متون و تصاویر در زمینۀ فارسی، از گات‌ها تا منطق الطیر، نیز اشتغال دارد. از دیگر محورهای تدریس او می‌توان به بررسی هنر بصری و فرهنگ مادی در ایران اوایل عصر مدرن: از صفوی تا اوایل قاجار و همچنین تحلیل چالش میان سنت و مدرنیسم در نقاشی ایرانی: از قرن ۱۹م.–۲۱م. اشاره کرد (Ibid). رکسانا زنهاری از سال 2014م. تا 2018م. در دانشگاه گوتینگن پژوهشگر پسادکتری بود. او در این جایگاه به ارتباط میان ادبیات و هنر بصری در نسخ خطی فارسی و کتاب‌های چاپ سنگی فارسی پرداخت. این پژوهش بخشی از پروژۀ علی­قلی خویی بود (Roxana Zenhari, n.d.).  

رکسانا زنهاری در سال 2018م. در فهرست یک میلیون هنرمند برتر جهان جای گرفت؛ او در فعالیت‌های هنری خود با هنرمندانی چون ایرنه پریگایزا (Irene Pregizer) و کریستل یارمشا  (Christel Irmscher) همکاری داشت. آثار او در خانۀ هنرمندان گوتینگن (Künstlerhaus Göttingen) به نمایش درآمده است. (Memories for Art, n.d.) رکسانا پژوهش‌گر تاریخ هنر اسلامی و فرهنگ بصری است که تمرکز ویژه‌ای بر هنر ایرانی دارد. محور اصلی پژوهش­‌های او هنر کتاب ایرانی در قرن چهاردهم میلادی، به‌ویژه آثاری است که تحت سلطنت دودمان اینجو تولید شده‌اند. تحقیقات او بر نحوۀ انتقال معناها و رابطۀ تولیدات بصری با ساختارهای قدرت، از طریق رویکرد بینامتنی، تأکید دارد. پروژۀ اخیر او در زمان نگارش این زندگینامه یک همکاری مشترک در زمینۀ کتاب‌های چاپ‌سنگی اولیه مصوّر است که در امتداد سنت نسخه‌نگاری در ایران قاجار چاپ شده‌اند. (University of Göttingen, n.d.)

• - کتاب:
• میرزا علی‌قلی‌خویی، استاد تصویرگر کتاب‌های چاپ سنگی فارسی در دوران قاجار.

هنر تصویرگری چاپ سنگی در کتاب‌های فارسی دورۀ قاجار، چشم‌اندازی منحصر­به‌فرد از فرهنگ هنری و مادی آن عصر فراهم می‌آورد. در این میان،  میرزا علی‌قلی خویی به‌عنوان برجسته‌ترین استاد این شیوۀ هنری شناخته می‌شود. آثار متعددی که او در طول چندین دهه خلق شده‌اند، محور این کتاب جامع قرار دارد که هدف آن مستندسازی و ارزیابی نقش او در مطالعات علمی آینده است. در شرایطی ­که تاریخ چاپ در ایران طی سال‌های اخیر مورد توجه بیشتری قرار گرفته، این کتاب به جنبه‌هایی کمتر مطالعه‌شده از هنر لیتوگرافی دورۀ قاجار می‌پردازد؛ به‌ویژه از طریق پروژه‌ای که از اوایل دهه ۱۹۹۰م. آغاز شده است. ایدۀ آغازین این پژوهش از گفتگو با بَزیل رابینسون، کارشناس برجستۀ تاریخ هنر قاجار نشئت گرفته است؛ فردی که برای نخستین‌­بار اهمیت خویی را در جایگاه هنرمندی شاخص برجسته ساخت. این پروژه با حمایت مالی بنیاد فریتس-تایسنو (Fritz-Thyssen-Stiftung) طی چندین سال پیاپی به انجام رسیده است. این کتاب، تمامی آثار خویی را مستند کرده و شامل بررسی دقیق تصویرگری‌های او در بستر فرهنگ بصری قاجار است. جلد اوّل، زندگی، حرفه و تکامل هنری خویی را معرفی می‌کند، در حالی­که جلد دوم به تصاویر او اختصاص دارد که به همان ترتیب که در کتاب‌ها ظاهر می‌شوند، ارائه شده است. آلبوم همراه، تصاویر بزرگی از آثار منتخب را ارائه می‌دهد که به خوانندگان این امکان را می‌دهد تا هنر او را با جزئیات بیشتری بررسی کنند. خویی که زمانی عمدتاً فراموش شده بود، به‌تدریج از طریق تلاش‌های پژوهشگرانی مانند رابینسون، شناخته شده و آثار او اکنون در نمایشگاه‌ها و مقالات علمی تحسین می‌شود. (Marzolph & Zenhari, 2022)

• عاشقانۀ فارسی سمک عیار، تحلیل یک نسخه خطی مصور در زمان آل اینجو.
• - دیگر آثار:
• روایت تصویر و اجراهای شفاهی: بازنمایی زنجیرۀ وقایع در عاشقانۀ مصور فارسیِ سده‌های میانه، سمک عیار.
• طنز تصویری و متنی سده‌های میانه در بزرگداشت زنانگی: نمونه‌های اینجو.

در جامعۀ ایرانی سده‌های میانه، مبلغان دینی، فقیهان، شیخ‌ها، حامیان بخیل، رقبای ادبی و زنان شخصیت‌های اصلی در آثار طنزآمیز شاعران و نویسندگان فارسی‌زبان بودند. این دوره همچنین زمانی بود که برجسته‌ترین آثار ادبیات هجوی آفریده شد. در قرن چهاردهم میلادی، شهر شیراز محل سکونت چندین هنرمند، مورخ، شاعر و نویسنده بود که آثار طنزآمیز آنان به‌عنوان بهترین آثار در تاریخ این ژانر از ادبیات فارسی شناخته می‌شود. بی‌گمان زنان نیز از تیزبینی و حس شوخ‌طبعی آنان بی‌نصیب نبودند. چه زیبا یا زشت، جوان یا پیر، فقیر یا غنی، فاسق یا پرهیزکار، زنان جزء لاینفک حکایات و اشعار شوخ‌طبعانه بودند. هرچند شخصیت‌های زن در احاطۀ سیلاب‌های توهین‌ها و شوخی‌های رکیک قرار دارند، در متون و تصاویر، برخی از شوخ‌طبعی‌های پیچیده و خوش‌طینت نیز دربارۀ آنان وجود دارد. به‌­پاس حس شوخ‌طبعی اولریش مارتسلُف، این مقاله یک صحنه مصور از شاهنامه اینجو (Inju Shāhnāmeh) (۱۳۳۳هـ.ق.) ساخته شده را تحلیل می‌کند. (Zenhari, 2018)

• مرور کتاب «ماجراهای شاه اسماعیل، عاشقانۀ مردمیِ فارسی سدۀ هفدهم» اثر باری وود.

   

•  زنهاری، ر. (1386ش.). نقد مجالسی از شاهنامه سن پطرزبورگ، فصلنامه هنر، 72، 127-153.
• -. (1384ش.). نقد و تحلیل دیوان رقصنده. برگ فرهنگ، 17، 86- .
• -. (1383ش.). شناخت‌شناسی فوکو در تحلیل تصاویر جنون. هنرنامه، 28، 24-.
• مارتسلف، اُ. (1392ش.). از مکه تا مشهد: روایت یک طومار تصویری از سفر زیارتی شیعی در دوران قاجار (ترجمۀ ر. زنهاری). نامۀ بهارستان، دورۀ جدید (2)، 22-55.

 

معصومه کریمی

بهمن‌ماه 1403ش.