عطّار نیشابوری Attar Neyshaburi

یکی از معروف‌ترین ایران‌شناسانی که راجع به عطّار تحقیق کرده‌است هلموت ریتر (Helmut Ritter) شرق‌شناس معروف آلمانی است. کتاب او دربارۀ عطّار نیشابوری به نام دریای جان: انسان، جهان و خدا در داستان‌های عطار (The Ocean of the Soul: Men, the World and God in the Stories of Farid Al-Din ‘Attar) در ۱۹۵۵م. انتشار یافت و در ۱۹۷۸م. در لیدن تجدید چاپ شد. ریتر در این کتاب، پس از معرّفی مندرجات چهار اثر مهم عطّار (منطق‌الطّیر، اسرارنامه، مصیبت‌نامه و الهی‌نامه) و ارزیابی اجمالی سبک هر یک، اندیشه‌های عطّار را به تفصیل بررسی می‌کند. در ادامه نظر چند ایران‌شناس را دربارۀ عطّار می‌خوانیم: ادورادویچ برتلس (Yevgeny Eduardevich Bertels) مستشرق روسی: «زندگی عطّار به خوشی و خوبی در میان خانواده و کار روزانه و خلّاق سپری می‌گشت امّا او را سرنوشتی دیگر بود. او کتاب مظهر العجایب را که سرتاپایش انباشته از روح تشیّع است در منقبت علی (ع) نگاشت و این امر باعث شد که مخالفان او را مورد پیگیری قرار دهند. او را محاکمه کردند، داراییش ضبط شد و خودش را از شهر زادگاهش بیرون راندند. شاعر به ناچار در سال‌های پیری دوباره آوارۀ بی‌خانمان گردید و بنا بر روایت موجود به دست جهانگیران مغول به شهادت رسید… دربارۀ متن منظومه‌های عطّار باید یادآور شویم که شالودۀ آن‌ها را یک مطلب تشکیل می‌دهد: بازنمودن راه عرفانی سالک مسلمان که وجود او را عشق به دولت یگانه فرا گرفته‌است و مرزهای باریک شخصیّت فردی را می‌شکند تا در فنای کامل خویش به یگانه‌ای بپیوندد» (تدیّن، 1377، 9). لویی ماسینیون (Louis Massignon) پژوهشگر شرق‌شناس فرانسوی: «عطّار ما مشام جان مشتریان را با نغمات روح‌بخش خود معطّر می‌سازد امّا وی تنها عطّار نیست؛ بلکه پزشک هم هست و داروی بیماران خود را ترکیب می‌کند. پیشۀ حقیقی او آن است که نخست جان‌های عاشقان را در دام زرّین جمال اسیر و سرمست بادۀ عشق کند، آن‌گاه آن عاشقان دل‌خسته را به کمک معجون و اکسیر خویش تسلّی و راحتی ابدی بخشد. آری عطّار تنها عطرفروش و دواساز قابلی نیست بلکه حکیمی است که فلسفۀ شکّ و تردید را که موجب سرگردانی هم‌میهن و همسایۀ خاک وی یعنی خیّام نیشابوری گردید پشت سر گذاشته و از گمراهی در آن بادیه رهایی یافته‌است» (روحانی، 1351، 15). دکتر میرزا ملّا احمد ادیب تاجیکستانی: «ابوحامد فریدالدّین محمّد عطّار نیشابوری از سخنواران معروف قرن ششم ایران و از سرآمدان اشعار تصوّفی آن بوده و از خود آثاری پربار و ارزشمند در نظم و نثر به جای گذاشته‌است. در آثار این شاعر با کلامی ساده و متین، تصاویر و تخیّل‌های دلنشین، احساس‌های پرشور و اندیشه‌های والای انسانی و عرفانی ابراز شده‌اند. از همین رو آفریده‌های این سخنور ممتاز همواره مونس و همدم مردم فارسی‌زبان و از جمله تاجیکان بوده‌است. گرچه پس از انقلاب (کمونیستی) اکتبر و تبدیل الفبا و خط و نیز سیاست‌ها و ایدئولوژی‌های تحمیلی در تاجیکستان، به آثار اهل تصوّف توجّه نمی‌شد ولی آفریده‌های شیخ فریدالدّین عطّار به‌ویژه اشعار پندآمیز او میان مردم تاجیک شهرت داشت» (دبیرخانۀ کنگره، 1376، 491). دکتر شریف حسین قاسمی از کشور هندوستان: «عارفان هندی از سلسله‌های گوناگون، شیخ فریدالدّین عطّار را به‌عنوان عارفی حقیقی و مرشدی کامل شناخته‌اند و در مجالس و سخنان عرفانی خود از عطّار به احترام یاد کرده‌اند. احوال زندگانی، تعلیمات و اندیشه‌های عرفانی عطّار را با علاقه‌مندی برای راهنمایی و هدایت وابستگانشان در مجالس و سخنان عرفانی خود بازگو کرده‌اند…» (دبیرخانۀ کنگره، 1376، 386)