جان کَسپِر لِیدِن - John Caspar Leyden
جان کَسپِر لِیدِن John Caspar Leyden زبانشناس، پزشک، مترجم و شاعر بریتانیایی. به چندین زبان شرقی ازجمله فارسی، عربی و هندی تسلط داشت او علاوه بر فعالیت در حوزۀ زبانشناسی و ادبیات، در طبابت نیز مشغول بود. با سفر به هندوستان، تمرکز اصلی او بر زبان و ادبیات هندی قرار گرفت. یکی از مهمترین آثار او در زمینۀ ترجمه، همکاری با نویسندهای دیگر در ترجمه کتاب بابرنامه، نوشته ظهیرالدین بابر، سلطان هندوستان بود.
تولد و درگذشت
1775م. – 1811م.
سوابق زندگی و تحصیل
جان کَسپِر لِیدِن در هشتم سپتامبر 1775م. در روستای دنهولم (Denholm) در جنوب اسکاتلند به دنیا آمد. دوران ابتدایی، تحصیلات را در روستای کرک تاون (Kirktown) گذراند و سپس برای تحصیلات عالی به دانشگاه ادینبرو (ادینبورگ) (Edinburgh University) نقل مکان کرد و مابین سالهای 1790م. تا 1797م. دانشجوی ممتاز و برجستۀ این نهاد علمی بود. در دورۀ بین دو نیمسال تحصیلی دانشگاه، به زبانهای فارسی، عربی و عِبری و نیز به فراگیری علوم طبیعی و زبانهای اسکاندیناویایی و مدرن هم اهتمام داشت. در اواخر تحصیل، معلم خصوصی چند برادر شد و تا سال 1798م. این پیشه را برعهده داشت و توانست آنان را در رسیدن به دانشگاه سن اندرو (University of St Andrews) یاری رساند. مطالعات پزشکی قبلی، لیدن را قادر ساخت تا در عرض شش ماه مدرک دکترای پزشکی (Doctor of Medicine, M.D.) خود را از دانشگاه سن اندرو کسب کند. پس از آن پیشنهاد دستیاری جراحی را در هندوستان پذیرفت و در سال 1803م. به این کشور نقل مکان کرد (Lee, 1892, p. 215). دانشش پیرامون زبانهای هندی موجب شد تا به عنوان استاد زبان و ادبیات هندوستانی در شهر کلکته (Calcutta) و کالج فورت ویلیامز (College of Fort Williams) منصوب شود. (Karttunen, 2017). در این مکان وارد کتابخانهای شد که پر از نسخ خطی به زبانهای شرقی بود اما چون هوای تازه در این مکان جریان نداشت در ابتدای جوانی و در سن سیوشش سالگی به تب جاکارتایی مبتلا شد و پس از سه روز در بستر بیماری بودن، در روز 28 اوت 1811م. از دنیا رفت (Chisholm, 1911, 528).
سوابق اجرایی و پژوهشی
جان کَسپِر لِیدِن در حوزههای ترجمه، شعر، قضاوت و طبابت به فعالیت مشغول بود و زمینۀ پژوهشی او موضوعات رشتۀ الهیات علوم انسانی را شامل میشد (Lee, 1892, p. 215). وی بر روی گویشهای بومی هندیان مطالعه و پژوهش کرده و در اینباره سخنرانیهایی ارائه داد (Wood, 1907, 394).
این زبانشناس و پزشک بریتانیایی به کارهای مختلف و متنوعی در طول زندگی کوتاه خود اشتغال داشت. ازجمله در سال 1795م. به عنوان کشیش منصوب شد و در شهر ادینبورگ و اطراف آن به وعظ و ارشاد مردم مشغول بود (Truly Edinburgh, n.d.). این پیشۀ الهیاتی برای او علاقهای ایجاد نمیکرد به همین دلیل از ادامۀ این کار دست کشید. سپس به هندوستان نقل مکان کرد و به طبابت و پس از آن قضاوت مشغول شد. در سال 1809م. به عنوان عضو هیئت منصفۀ دادخواستها فعالیت کرد؛ سِمَتی که نیاز به دانستن زبانهای مختلف شرقی داشت (Chisholm, 1911, 528).
جان لیدن به عنوان مترجم زبان مالایی در تصرف جزیرۀ جاوه حضور داشت (Karttunen, 2017). علاوه بر وظایف پزشکی و حقوقی خود در شبه قاره، زمانی را برای تحقیق در مورد آداب و رسوم بومیان شهر میسور (Mysore) اختصاص و خود را به یادگیری زبانهای جدید سوق داد. هندوستانی، تامیل، سانسکریت، مالایی و چند زبان بومی دیگر ازجمله این زبانها بودند که لیدن دربارۀ آنها مطالعه و تحقیق میکرد (Truly Edinburgh, n.d.).
آثار
جان لیدن افزون بر تمامی مشاغل پیشگفته در مجلات مختلفی همچون مجلۀ ادبی ادینبورگ (Edinburgh Literary Magazine) و مجله اسکاتلندی (Scots Magazine) به عنوان ویراستار و نویسنده همکاری میکرد (Lee, 1892, p. 215). نوشتههای باقیمانده از جان لیدن عمدتاً به صورت کتاب منتشر شده است. بخشی از اشعار او هم در کتابهای مختلف چاپ شدهاند. این آثار به صورت ترجمه و تألیف هستند که در قسمت زیر، مهمترینِ آنها معرفی خواهند شد.
- -کتاب:
- یادداشتهای ظهیرالدین محمد بابر، سلطان هندوستان.
- کلیاتی تاریخی و فلسفی از اکتشافات و سکونتگاههای اروپاییها در شمال و غرب آفریقا، در پایان قرن هجدهم.
- شِکوه اسکاتلند: نگارش شده در 1548 به همراه رساله مقدماتی و واژهنامه.
- اشعار توصیفی اسکاتلندی به همراه نمونههایی از ادبیات اسکاتلندی باستان.
- صحنههایی از کودکی: وصفی از تِویوتدِیل.
- سالنامههای مالایی.
- - مقاله:
- پیرامون زبان و ادبیات ملل هندو-چین.
- پیرامون فرقه روشنیه و بنیانگذارش بایزید انصاری.
- - سایر آثار:
- مجموعه شعر کوتاه (کتاب صوتی).
آثار به زبان های دیگر
- - Book:
- ( Zehir-Ed-Din Muhammed Babur. (1921). Memoirs of Zehir-Ed-Din Muhammed Babur, emperor of Hindustan (Trs. J. Leyden & W. Erskine, 2Vols.). H. Milford Oxford university Press.)
- (Leyden, J. (1799). A historical & philosophical sketch of the discoveries & settlements of the Europeans in northern & western Africa, at the close of the eighteenth century. Cambridge university Press.)
- (- (Ed.). (1801). The complaynt of Scotland, written in 1548, with a preliminary diss. and glossary. A Constable.)
- (-. (1803). Scotish Descriptive Poems With Some Illustrations of Scotish Literary Antiquities. Mundell & Son.)
- (-. (1803). Scenes of Infancy: Descriptive of Teviotdale. J. Ballantyne.)
- (-. (1821). Malay Annals. Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown.)
- - Article:
- (-. (1811). On the Languages and Literature of the Indo-Chinese Nations. Asiatic Researches or Transactions of the Society Instituted in Bengal, 10, 158-289.)
- (-. (1810). On the Rosheniah sect, and its founder Bayezid Ansari. Asiatic Researches or Transactions of the Society Instituted in Bengal, 11, 363-428.)
- - Other Works:
- (Leyden, J., Wells, C., Teasdale, S. & Glatigny, J.A.A. (Con.). (2018). Short Poetry Collection 186. LibriVox.)
آثار منتشرشده به فارسی
تاکنون هیچ اثر و نوشتهای از جان لیدن به فارسی ترجمه و منتشر نشده است.
منابع
- براون، ا. (1339ش.). از سعدی تا جامی: تاریخ ادبی ایران از نیمه قرن هفتم تا آخر قرن نهم هجری (ترجمه ع. حکمت، چ. 2). کتابخانه ابنسینا.
منابع به زبان های دیگر
- (2018). Short Poetry Collection 186. Retrieved from https://librivox.org/short-poetry-collection-186-by-various/.
- Karttunen, K. (2017). LEYDEN, John. Retrieved from . https://whowaswho-indology.info/3789/leyden-john.
- Truly Edinburgh. (n.d.). John Casper Leyden. Retrieved from https://trulyedinburgh.com/famous-scots/john-casper-leyden.
- Wood, J. (ed.). (1907). The Nuttall Encyclopaedia. Frederick Warne and Co. Ltd.
- Lee, S (Ed.). (1893). Dictionary of National Biography (Vol. 33). Smith, Elder & CO.
- Chisholm, H. (Ed.). (1911). The Encyclopaedia Britannica : a dictionary of arts,
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
- John Leyden. (2024, January 28). In Wikipedia. Retrieved from https://en.wikipedia.org/wiki/John_Leyden.
- Leyden, J. & Morton, J. (1819). The Poetical Remains of the Late Dr. John Leyden,: With Memoirs of His Life. Longman, Hurst, Rees, Orme and Brown.
گردآورنده