نوربرت کربس (Norbert Krebs)
فهرست مطالب
بوریس پاولِویچ بالایان (Boris Pavlovich Balayan)
تاریخ, علوم اجتماعی
بوریس پاولِویچ بالایان (Boris Pavlovich Balayan) مورخ و ایران‌شناسی ارمنی‌تبار است. مهم‌ترین موضوعاتی که وی دربارۀ آن‌ها تحقیق و پژوهش می‌کرد روابط ایران و روسیۀ تزاری در دورۀ قاجار و تاریخ و سیاست ایران در این دوره است. قتل الکساندر گریبایدوف در ایران و چگونگی بازتاب آن در نوشته‌های فارسی آن دوران بیشترین تمرکز مطالعاتی و تألیفی بالایان را به خود اختصاص داده است.
تولد و درگذشت
1921م. ـ 2005م.
سوابق زندگی و تحصیل
بوریس پاولِویچ بالایان (Boris Pavlovich Balayan[1]) در ژوئن سال 1921م. در شهر باکو، که آن زمان متعلق به کشور جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی (Azerbaijan Soviet Socialist Republic) بود، در خانواده‌ای با اصالت ارمنی متولد شد (Wikidata, 2024). بعد از اینکه دورۀ مقدماتی تحصیلات را سپری کرد در حین خدمت در ارتش شوروی، مؤسسۀ نظامیِ زبان‌های خارجیِ ارتش سرخِ شوروی (Military Institute of Foreign Languages of the Red Army) را برای تحصیل انتخاب کرد و در سال 1943م. موفق به کسب مدرک از این مؤسسۀ واقع در شهر مسکو شد (Այվազյան, 2005, p. 193). سپس به گرجستان رفت و در دانشکدۀ شرق‌شناسی دانشگاه دولتی تفلیس (Oriental Studies ,Tbilisi State University) دانشجو و در سال 1950م. فارغ التحصیل شد. چند سال بعد دوباره عزم ادامه تحصیل کرد و توانست در 1965م. به درجۀ نامزدیِ (دکتری) علوم تاریخی نائل شود. تدریس بالایان در دانشگاه دولتی تفلیس از سال 1950م. آغاز شد و تا سال 1955م. ادامه داشت (ویراستاران فرهنگ خاورشناسان، 1382، ص. 136). او در گروه مطالعات نظامی دانشگاه دولتی تفلیس (Military Department of Tbilisi State University) مطالعات ایرانی را به دانشجویانش تعلیم می‌داد (Այվազյան, 2005, p. 193). بعدها به کشور ارمنستان عزیمت کرد و یکی از اساتید دانشکدۀ شرق‌شناسی دانشگاه ایروان (Faculty of Oriental Studies, Yerevan State University) شد و حتی در دوره‌ای به ریاست آن هم رسید (Yerevan State University, n.d.). تعلیم او در این دانشگاه از سال 1965م. آغاز شد (ویراستاران فرهنگ خاورشناسان، 1382، ص. 136). ضمن اینکه از اواخر دهۀ هفتادِ میلادی به مدت چندین سال در دانشگاه دولتیِ زبان و علوم اجتماعیِ بُروسوف ایروان (Yerevan Brusov State University of Languages and Social Sciences[2]) نیز مشغول به تدریس بود (Այվազյան, 2005, p. 193). او در سال 1991م. به درجۀ استادتمامی رسید. نهایتاً این ایران‌شناس کوشا، در سال 2005م. از دنیا رفت و در کشور ارمنستان، در مقبرۀ زیتون (Zeitun) واقع در شهر ایروان (Yerevan) به خاک سپرده شد (Hush, 2025). [1] - نامِ خانوادگی او به صورت‌هایی چون «Balai︠a︡n»، «Բորիս Բալայան» و «Борис Павлович Балаян» نیز ضبط شده است. [2] Yerevan Brusov State University of Languages and Social Sciences-
سوابق اجرایی و پژوهشی
بوریس پاولِویچ بالایان در حوزۀ تاریخ ایران در دورۀ قاجار پژوهش و مطالعه داشت. روابط بین‌الملل ایران در این دوران، خاصه با روسیۀ تزاری، جنگ‌های ایران و روسیه و چگونگیِ الحاق منطقۀ قفقاز به این کشور و از همه مهم‌تر ماجرای قتل الکساندر گریبایدوف (Alexander Sergeyevich Griboyedov)، فرستادۀ تزار روسیه به ایران، و بازتاب آن در نوشته‌های تاریخی ایرانیان مباحثی بودند که بالایان پیرامون آن‌ها تحقیق و تألیف می‌کرد. به جز این‌ها، شناخت تعدادی از اقوام ایرانی مثل لرها، عرب‌های خوزستان و ایلات ایرانی نظیر شاهسون و قشقایی در زمرۀ مطالعات و دغدغه‌های علمی این محقق قرار گرفته است. این ایران‌‌شناسِ ارمنی‌تبار از سال 1940م. به عنوان افسر ارتش سرخ شوروی مشغول به خدمت شد و تا سال 1950م. در این مقام حاضر بود (Այվազյան, 2005, p. 193). در جنگ جهانی دوم در خدمتِ جبهۀ شوروی شرکت کرد و حدود پنج سال از عمرش (1941-1945م.) در این جنگ، که موسوم به جنگ کبیر میهنی بود، سپری شد (ویراستاران فرهنگ خاورشناسان، 1382، ص. 136). بعد از این به صورتِ جدی‌تر وارد فعالیت‌های علمی شد و مدارج تحصیلی را در طیِ سال‌های مختلف کسب کرد. در کارنامۀ اجرایی او، سِمَت کارمندی علمی مؤسسۀ شرق‌شناسی فرهنگستان علوم ارمنستان شوروی (Institute of Oriental Studies, Academy of Sciences of Arm.SSR) دیده می‌شود. این فعالیت برای بالایان از سال 1959م. شروع شد. نُه سال بعد یعنی به سال 1968م. به درجۀ ارشدی در این پیشه رسید (ویراستاران فرهنگ خاورشناسان، 1382، ص. 136). از سال 1977م. به مؤسسۀ تاریخِ این فرهنگستان (Institute of History) که امروزه فرهنگستانِ ملیِ علومِ جمهوری ارمنستان (National Academy of Sciences of the Republic of Armenia(NAS)) نامیده می‌شود نقلِ مکان کرد و در نقش یک پژوهشگر ممتاز و برجسته به فعالیت علمی خود ادامه داد. تا سال 2001م. نیز در همین نهاد علمی مشغول به کار بود (Այվազյան, 2005, p. 193).
آثار
تعداد آثاری که از بوریس پاولِویچ بالایان در دسترس هست چندان زیاد نیست اما شامل موضوعات متنوعی در شناخت تاریخ، سیاست، تاریخ‌نگاری و مردم‌شناسیِ ایران در دورۀ حکومت قاجاریان می‌شود. در بخش زیر مهم‌ترین تألیفات او را ذکر کرده‌ایم. - کتاب
- خون روی الماس شاه: تراژدی آ.س. گریبایدوف.
- تاریخ دیپلماتیک جنگ‌های ایران و روسیه و الحاق ارمنستان شرقی به روسیه.
- روابط بین‌الملل ایران بین سال‌های 1813 تا 1828م.
- تاریخ‌نگاری ایرانی دربارۀ مرگ آ.س. گریبایدوف.
- تحریف تاریخ درگذشت آ.س. گریبایدوف در تاریخ‌نگاریِ معاصرِ ایران.
- الحاق ماورای قفقاز به روسیه از دیدگاه تاریخ‌نگاری معاصر ایران.
- پیرامون روابط بین‌الملل در شرق در آستانۀ جنگ دوم روسیه و ایران.
- در باب خاستگاه مشترک قومیِ شاهسون‌ها و قشقایی‌ها.
- دربارۀ الحاق سیاسی ارمنستان شرقی به روسیه.
- عرب‌های خوزستان.
- برخی ویژگی‌های تکامل قومی لرهای ایران.
آثار به زبان های دیگر
– Books:
- (Balai︠a︡n, B. (1983). Krovʹ na almaze "Shakh": tragedii͡a A.S. Griboedova. Izd-vo "Aĭastan".)
- (Balai͡an, B. & Patmutʻyan Institut (Haykakan SSH Gitutʻyunneri Akademia). (1988). Diplomaticheskai͡a istorii͡a russko-iranskikh voĭn i prisoedinenii͡a Vostochnoĭ Armenii k Rossii. Izd-vo AN Armi͡anskoĭ SSR.)
- (Balai︠a︡n, B. & Haykakan KhSH Gitutʻyunneri Akademia(Հայկական ԽՇ Գիտությունների Ակադեմիա). (1967). Mezhdunarodnye otnoshenii︠a︡ Irana v 1813-1828 gg. Izdatelʹstvo AN Armi︠a︡nskoĭ SSR.)
- (-. (1964). Иранская историография о гибели A.C. Грибоедова. История СССР, 6, 183-189.)
- (Балаян, Б. П. (1962). Фальсификация истории гибели АС Грибоедова в современной иранской историографии. Պատմա-բանասիրական հանդես, 2, 118-130..)
- (Балаян, Б. П. (1963). Присоединение Закавказья к России в освещении современной иранской историографии. Краткие сообщения Института народов Азии, 73, 190-197.)
- (-. (1964). К международным отношениям на Востоке накануне второй русско-иранской войны. Արևելագիտական ժողովածու( Востоковедческий сборник), 2, 240-261.)
- (-. (1960). K voprosu ob obshchnosLi ctnogeneza Shakhseven i Kashkaytsev. Vostokovedcheskiy Sbornik, 1, 331-377.)
- (-. (1962). Iz Diplomaticheskogo Prisoedinenia Vostochnoi Armeni k Ross. Izvestiya Akademii Nauk Armyanskoi SSR, 11, 19-32.)
- (-. (1967). Araby Khuzistana. Strany I Narody Blizhnego I Srednego Vostoka, III, 208-228.)
- (-. (1969). Nekotorye Osobennosti Etnicheskogo Razvitiia Lurov Irana. . Strany I Narody Blizhnego I Srednego Vostoka, IV, 93-117.)
آثار منتشرشده به فارسی
تا زمان نگارش این زندگینامه هیچ اثری از بوریس پاولِویچ بالایان به فارسی ترجمه یا در ایران منتشر نشده است.
منابع
- ویراستاران فرهنگ خاورشناسان. (1382ش.). فرهنگ خاورشناسان: زندگینامه و کتاب‌شناسی ایرانشناسان و اسلام‌شناسان (ویرا. دوم، ج. 2، به سرپرستی پ. مشکین‌نژاد). پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سایر منابع پیشنهادی به زبان های دیگر
- Բորիս Բալայան (պատմաբան). (2024, January 23). In Wikipedia. Retrieved 2025, June 25, from https://hy.wikipedia.org/wiki/Բորիս_Բալայան_(պատմաբան).
