6 اکتبر 1898م. – 17 اکتبر 1976م.

فرانتس آلتهایم در سال 1924م. از دانشگاه فرانکفورت (Goethe Universität Frankfurt) دکترا گرفت. او از کودکی به تاریخ علاقه‌مند بود و زمانی که تنها سیزده سال داشت پژوهشی دربارۀ گذشته روستای زادگاهش، اشرسهایم (Eschersheim) در نزدیکی فرانکفورت، نوشت. موضوع رسالۀ دکتری او ترکیب‌بندی در کتابِ سیاست (Politics) ارسطو بود که درآن خود را وامدار اساتیدی مانند هانس فون آرنیم (par Hans von Arnim)، متخصص فلسفۀ یونان از منظر زبان‌شناسی تاریخی، و از طریق او، لئو فروبنيوس (Leo Frobenius)، انسان‌شناسی که به خاطر ایده‌هایش در مورد مورفولوژی تاریخ فرهنگی شهرت دارد و همچنین والتر اف. آت (Walter F. Ott)، تاریخ‌نگار دین یونانی، می‌دانست. آلتهایم از سال 1938م.  تدریس زبان‌شناسی کلاسیک و تاریخ باستان را در هاله/زاله (Halle) آغاز کرد. در پایان سال ۱۹۴۹م.، هاله را ترک و به دانشگاه آزاد برلین منتقل شد، جایی که تا زمان بازنشستگی در سال ۱۹۶۴م.، در کرسی تاریخ باستان به فعالیت علمی پرداخت (Sanders, 1987).

پس از آنکه آلتهایم در فرانکفورت به­‌عنوان معلم خصوصی مشغول به­‌کار شد، کتابی جنجالی با عنوان تاریخ دین روم تألیف کرد که در سال ۱۹۳۸م. در نیویورک نیز منتشر شد. با آغاز تدریس در هاله، تمرکز آلتهایم بیش از پیش بر پدیده‌های تاریخی معطوف گشت؛ از جمله: ظهور خلاقانۀ تاریخی، از سرگیری جریان کند تاریخ: قرن سوم سرباز-امپراتوران، منشأ خط رونی (runic)، خدای خورشید در عربی، ملت‌های جوان و پیرامونی، و اولین واکنش‌های روم به فرهنگ هلنیستی. پایان جنگ برای آلتهایم آزمونی دشوار بود؛ اما در همین دوران، با دانشجویی بسیار بااستعداد، به­‌نام روت اشتیل (Ruth Stiehl)، آشنا شد که از سال ۱۹۵۲م. به­‌عنوان نویسندۀ همکار در کنار او قرار گرفت؛ به‌ویژه در نگارش مجموعۀ عظیمی که آلتهایم در پرکارترین دورۀ زندگی علمی خود خلق کرد. تنها طی پنج سال، آثار فراوان و مهمی را به‌رشتۀ تحریر درآورد. در سال ۱۹۶۵م.، آلتهایم درشهر  مونستر (Münster) و در نزدیکی دخترخوانده‌اش ساکن شد. او همراه با وی سفرهای متعددی به آسیای مرکزی، خاورمیانه و آفریقای «قبطی» را انجام داد  (Sanders, 1987) فرانتس آلتهایم در روز یکشنبه، ۱۷ اکتبر ۱۹۷۶م. درگذشت. روزنامه‌ها در بزرگداشت او از عناوینی چون «نگاهی گسترده به دایرۀ جهان باستان»، «باستان و تاریخ جهانی» و «تحصیلات جهانی» یاد کردند. به زعم ساندرز، نوآوری اصلی آلتهایم در این بود که نشان داد دیدگاه مورخ غربی، ایستا و تغییرناپذیر نیست. به باور او، مورخ باید ابتدا به مشاهده و تحلیل بربرها بپردازد، نه از فراز دیوارهای ابدی رم، بلکه از درون سرزمین­‌های خاستگاه آن­ها در آسیای مرکزی، در خاورمیانه. او باید رم را دیگر نه به‌عنوان مرکز یک محیط متحرک در نظر بگیرد، بلکه با ثبت هویت‌های غیرمدیترانه‌ای مختلف، ارزش عینی امپراتوری روم را به عنوان یک شرکت‌کننده در تاریخ جهانی ارزیابی کند. آلتهایم با کنار نهادن تمرکز سنتی بر تاریخ هلنیستی و روم باستان، توانست اقوام کوچ‌نشین، چهار قرن حکومت ساسانی و مسیحیت‌های حاشیه‌ای را به‌صورت مستقل و تحلیلی مورد مطالعه قرار دهد. (Sanders, 1987)

• - کتاب:
• تاریخ آسیای میانه در دوران باستان.

ریچارد فرای در نقدی بر این کتاب چنین می‌نویسد که مرور آثار متعددی که آلتهایم تألیف کرده بسیار دشوار است زیرا این نوشته‌ها آکنده از تکرار مکررات هستند و انسجام یک اثر با موضوعی مشخص را ندارند. کتاب حاضر مشتمل بر نُه بخش و سی‌­وهفت فصل است. بخش نخست به زرتشت اختصاص دارد؛ با این حال، یکی از فصل‌های آن که به قلم زحیر شونر (Zuhair Shunnar) نوشته شده، به پاپیروس آرامی (Aramaic papyrus) جدیدی از جزیرۀ فیلانتین (Elephantine) در مصر می‌پردازد که هیچ ارتباطی با موضوع زرتشت ندارد. بخش دوم، ایران شرقی را تا دوران فتح اسکندر بررسی می‌کند و در یکی از فصل‌های آن به ایوب پرداخته شده است. کتاب سوم، که به اسکندر اختصاص دارد، فصلی افزوده دربارۀ مسائل مالی دوران او به قلم روچ کناپوفسکی (Roch Knapowski) دارد. بخش چهارم که به جانشینان اسکندر در شرق می­‌پردازد، دارای یک فصل طولانی نوشتۀ فرانس اف. شوارتس (Franz F. Schwarz) دربارۀ یونانیان و سلسلۀ موریا (Maurya) است. بخش پنجم ادامه‌ی مباحث بخش چهارم است. بخش ششم به حکومت اشکانیان اختصاص دارد و یکی از فصل‌های آن دربارۀ عناوین اشکانی است که به قلم دیتر هارناک (Dieter Harnack) نوشته شده است. بخش بعدی، به پایان دوران حکومت یونانیان در شرق می‌­پردازد، در حالی که کوشانیان موضوع هشتمین بخش این کتاب هستند. یانوش هارماتتا (János. Harmatta) فصلی با عنوان «قدیمی‌ترین شواهد تجارت ابریشم بین چین و هند» به آن افزوده است. این فصل به سندی از تون هوانگ (Tun Huang)، در ترکستان (Turkestan) چین می­‌پردازد. در نهایت، بخشی از کتاب به اوستا اختصاص دارد که در آن، مقاله‌ای از اوسوالد سمرینی (Oswald Szemerenyi) دربارۀ «سغدیسم‌های اوستا» گنجانده شده است. در مجموع، کتاب حاضر حاوی انبوهی از اطلاعات متنوع است و مسائل گوناگونی را بررسی می‌کند. با این حال، به زعم ریچارد فرای، بسیاری از آنچه آلتهایم و اشتیل پیشنهاد می‌کنند به آسانی قابل پیگیری نیست. برخی نویسندگان مقالات نیز در آثار بعدی خود، ایده‌هایشان را اصلاح کرده‌اند. برخی ریشه‌شناسی‌ها و خوانش کتیبه‌ها در کار آلتهایم نادرست است. او همچنین در این اثر داعیۀ ارائۀ تاریخ جامعی از آسیای مرکزی پیش از اسلام را دارد اما این هدف صرفاً در حد یک ایده باقی مانده است. رویکرد آلتهایم به بسیاری از مسائل تاریخی، ارائۀ حقایقی ثابت هستند که از اساس ناممکن است. به‌­طور کلی نمی‌توان بسیاری از داده­‌هایی را که آلتهایم دربارۀ ایران شرقی پیش از اسکندر مطرح کرده، پذیرفت، چراکه اطلاعات موجود بسیار اندک است، منابع بسیار پراکنده و اغلب مبهم هستند و شاید داشتن یک فرضیۀ احتمالی، بهتر از پذیرش فرضیاتی ناپایدار باشد. (Frye, 1974)

• ایران باستان.
• مناقشۀ ادیان.
• تاریخ روم.
• تاریخ هون‌ها.
• زرتشت و اسکندر.

 

• - مقاله:
• مزدک و پرفرویوس.
• دیدگاه میکائیل سریانی در خصوص اولین ظهور بلغارها و خزرها.
• زرتشت به‌مثابۀ یک شاعر.
• قطعات جدیدی از فلاسفۀ یونانی.
• سال زرتشت.
• هلنیسم در آسیای مرکزی.
• زبان آرامی تحت حکومت هخامنشیان. جلد یک: بررسی‌های تاریخی.
• مصحف فلاسفۀ طبیبان

معصومه کریمی

دی‌ماه 1403ش.