۱۸۱۸م. ـ 1891م.

یاکوب ادوارد پولاک در پراگ (Prague) و وین (Vienna) به تحصیل مشغول شد و در 1845م. در رشتۀ پزشکی فارغ‌التحصیل گشت و در 1847م. مدرک جراحی خود را دریافت کرد و در 1849م. در رشتۀ زنان و زایمان تحصیلات خود را به پایان رساند (iranicaonline). پولاک برای تدریس داروسازی به استخدام دولت ایران درآمد و با بازگشایی دارالفنون در ۱۲۶۸ق. (۱۸۵۱م.)، به تدریس پزشکی نوین پرداخت (دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، 1385). او در آغاز با کمک مترجم تدریس می‌کرد، امّا به‌دلیل ترجمۀ نادقیق پزشکی، زبان فارسی را فرا گرفت (دانشنامۀ جهان اسلام، 1379)، (دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، 1385) او در 1860م. با وجود بهره‌مندی از اعتبار، مزایا و مقام‌ والا در ایران‌ به‌ وطن‌ خویش‌ بازگشت‌ اما هم‌چنان به یاد ایران بود و هم‌وطنان‌ پژوهشگر و علاقه‌مند و گاه ماجراجوی خود را به‌ سفر و کشفیات‌ علمی‌ در ایران‌ ترغیب‌ می‌کرد (دانشنامۀ جهان اسلام، 1379).

یاکوب ادوارد پولاک پس از کار به‌عنوان پزشک بیمارستان عمومی ـ سلطنتی وین (Allgemeines Krankenhaus der Stadt Wien) و کارخانۀ قند کلوباک (Valasske Klobouky)، مشغول به جراحی و پژوهش در علوم طبیعی گردید. در ۱۲۶۶ق. (۱۸۵۰م.) میرزا تقی‌خان امیرکبیر، تصمیم به تأسیس دارالفنون گرفت و به میرزا داوودخان (جان داود) ارمنی دستور داد شش معلم ماهر اتریشی برای تدریس حکمت و جراحی و تشریح در مکتب‌خانۀ پادشاهی (که بعدها دارالفنون نامیده شد) به استخدام دولت ایران درآورد. یاکوب ادوارد پولاک و پنج تن دیگر در ۱۸۵۱م. راهی ایران شدند و در ۱۲۶۸ق. (۱۸۵۱م.) تنها دو روز پس از برکناری امیرکبیر به تهران رسیدند. میرزا آقاخان نوری، صدراعظم جدید، قصد داشت معلمان اتریشی را راضی به دریافت خسارت و بازگشت به میهن کند و کلنل جاستین شیل (Colonel Justin Sheil) سفیر مختار انگلیس با شمار بیشتری ایتالیایی‌های مهاجر وارد مذاکره شد تا مشاغل اتریشی‌ها را به آنها بسپارد تا این‌که سرانجام موفق شد فوکتی (Focchetti) ایتالیایی را به جمع شش نفرۀ معلمان بیفزاید. یاکوب ادوارد پولاک کتابی دربارۀ جراحی اختصاصیِ چشم و یک راهنمای طب نظامی برای معالجۀ شایع‌ترین بیماری‌های نظامیان ایرانی نوشت. هم‌چنین وی بیمارستانی برای کار عملی دانشجویان تعیین کرد که از حدود سال ۱۲۷۱ق. (۱۸۵۵م.) کار عملی دانشجویان در آن مکان آغاز شد. ناصرالدین‌ شاه‌ به‌سبب‌ چاپ‌ و نشر کتاب‌ درسی‌ راهنمای‌ آناتومی‌ مدال‌ درجه دو شیر و خورشید را به او اعطا کرد (iranicaonline)، (دانشنامۀ جهان اسلام، 1379)، wikipedia). یاکوب ادوارد پولاک درمانگاهی در دارالفنون تأسیس کرد که شاگردان زیر نظر او نسخه می‌نوشتند و داروهای لازم را دکتر فوکتی می‌ساخت. او در تمامی‌ جراحی‌ها و معالجات شاگردان را همراه خود می‌برد و یکی از شاگردانش به نام میرزا عبدالعلی، جراح زبردستی شد و بیشتر جراحی‌های آنها موفقیت‌آمیز بودند (دانشنامۀ بزرگ اسلامی، 5575). یاکوب ادوارد پولاک بنیان‌گذار بسیاری از اقدامات طب نوین در ایران بود. نخستین جراحی ثبت‌شده را در ربیع‌الأول ۱۲۶۹ق. (دسامبر۱۸۵۲م.) او انجام داد که در آن برای نخستین بار از اتر استفاده کرد. جسد یکی از معلمان اتریشی دارالفنون را در ۱۲۷۰ق. (۱۸۵۴م.) تشریح کرد که درواقع نخستین کالبد شکافی رسمی و نخستین نمونه از بررسی‌های پزشکی قانونی در تاریخ ایران به‌شمار می‌رود (دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ج. 14، ص. 5575). یاکوب ادوارد پولاک در سال ۱۸۵۵م. پزشک شخصی ناصر‌الدین شاه شد و سرانجام در ۱۸۶۰م. به اتریش بازگشت (iranicaonline)، (دانشنامۀ جهان اسلام، 1379)، (دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، 5575). پس از آن به مصر سفر کرد و مدتی را در آنجا گذراند. از اشارات وی در کتاب ایران، مردم و سرزمین آن، می‌توان حدس زد که این سفر پیش از تألیف کتاب (۱۸۶۵م.) صورت گرفته‌است. این‌ کتاب‌ حاصل‌ مطالعات‌ و تجارب‌ علمی‌ ـ عملی‌ او طی‌ ده‌ سال‌ اقامت‌ در ایران‌ است‌ و بخش‌ مهم‌ آن‌ دربارة‌ انواع‌ بیماری‌ها و گیاهان‌ شفابخش‌ است‌ (دانشنامۀ جهان اسلام، 1379). او در ۱۸۸۲م. بار دیگر به ایران آمد و دو پژوهشگر هم‌وطن خود، پیشلر و وِهنر را به‌همراه آورد. دکتر پولاک در ۱۳۰۲ق. (۱۸۸۵م.) هزینۀ تجهیز هیئتی اکتشافی به رهبری گیاه‌شناسی به نام اشتاپف (Otto Stapf) و هزینه‌های سفر دو زمین‌شناس به نام‌های رودلر (Rodler) و ناپ (Knapp) را پرداخت کرد (دانشنامۀ جهان اسلام، 1379)، (دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، 5575). اشتاپف نام گونۀ جدیدی از گل لبلاب (نیلوفر صحرایی) را که خود یافته بود، پولاکیا نامید. پژوهش‌های تیتسه (Tietze) در نواحی‌ البرز‌ شرقـی و ‌مرکزی، که پژوهشگـران‌ ‌بعدی ‌‌از آنها بهـرۀ ‌‌بسیـار بـرده‌اند، نتیجۀ تشویق‌هـای پولاک بوده‌است. یاکوب ادوارد پولاک از صادق‌ترین مستشاران خارجی تاریخ ایران بود و در مدت نخستین حضور خود در ایران افزون بر تلاش برای رشد شعبـۀ طب دار‌الفنـون، که بـه‌‌مراتب فراتر از تعهد وی بود، منشأ خدمات مهم دیگری نیز بود. وی در ۱۲۷۴ق. (۱۸۵۸م.) برای نخستین بار تخم چغندرقند را به ایران آورد و این گیاه را در صفحۀ اعلان شمارۀ ۳۷۴ روزنامۀ وقایع اتفاقیّه معرّفی کرد (ص. ۸، به تاریخ ۱۶ شعبان ۱۲۷۴) و در ۱۸۵۸م. شماری از ثروتمندان را به ساخت بیمارستان واداشت که البته این امر سرانجامی نیافت. او در همین سال فرّخ‌خان وزیر علوم وقت را واداشت تا جوانان ایرانی را برای فراگیری علوم و صنایع مختلف به فرانسه بفرستد (دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، 5575). دکتر یاکوب ادوارد  پولاک در سال 1308 ق/1891 م در اتریش درگذشت.

کتاب‌های زیر از او به فارسی ترجمه و در ایران منتشر شده‌اند:

1. پ‍ولاک‌، ی‍اک‍وب‌ ادوارد. (1368ش.). سفرنامۀ پولاک «ايران و ايرانيان» (ترجمۀ کیکاووس جهانداری). تهران: انتشارات خوارزمی.

(‎Polak, Jakob Edward. (1865). Persien: Das Land und seine Bewohner: ethnographische Schilderungen. Leipzig: ‎Brockhaus)

2. پ‍ولاک‌، ی‍اک‍وب‌ ادوارد. (بهمن و اسفند 1392ش.). نوروز (ترجمۀ کیکاووس جهانداری). بخارا، 98، 323- 338.
3. پ‍ولاک‌، ی‍اک‍وب‌ ادوارد. (1393ش.). نامه‌ها و گزارش‌هاي پزشکي ياکوب ادوارد پولاک از ايران، ۱۸۶۲م. - ‎۱۸۵۲م. (گردآورنده و ویراستار افسانه‌گشتر (جلیل‌زاده)؛ مترجم تورج آرامش؛ با پیشگفتاری از کارل هولوبار). تهران: چوگان: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی.
4. پ‍ولاک‌، ی‍اک‍وب‌ ادوارد. (1270ش.). تشریح (نسخۀ خطّی). تدوین و گردآوری: مؤسّسۀ فرهنگی پژوهشی الجواد.

این کتاب رساله‌ای است در تشریح كالبد كه به جهت مدرسۀ دارالفنون و به دستیاری میرزا محمد حسین افشار و به نام ناصرالدّین شاه قاجار در یك مقدمه و پنج مقاله و یك خاتمه نگاشته شده‌است.

5. پولاک، یاکوب ادوارد. (1281). ‏بدایع الحكمه (نسخه خطی). تدوین و گردآوری: مؤسّسۀ فرهنگی پژوهشی الجواد.

این کتاب از تألیفات دكتر پولاك نمساوی معلم دارالفنون می‌باشد كه میرزا محمد حسین افشار آن را ترجمه كرده است. مترجم در مقدمۀ جلد دوم نام این كتاب را مخزن الفوائد نامیده است. جلد اول این کتاب در ۲۸۶ صفحه و جلد دوم در ۱۸۸ صفحه و به خط شكستۀ بسیار زیبا نوشته شده‌است.

6. پ‍ولاک‌، ی‍اک‍وب‌ ادوارد. (1273ش.). کتاب جراحی در دو جلد. چاپ سنگی.
7. پ‍ولاک‌، ی‍اک‍وب‌ ادوارد. (1273ش.). جلاء العیون. ترجمۀ میرزا محمدحسین افشار و میرزا رضا. چاپ سنگی.
8. پ‍ولاک‌، ی‍اک‍وب‌ ادوارد. رساله برای طب نظامی.
9. پ‍ولاک‌، ی‍اک‍وب‌ ادوارد. کتاب معالجۀ تدابیر امراض.
10. پ‍ولاک‌، ی‍اک‍وب‌ ادوارد. کتاب مفردات طب.
11. پ‍ولاک‌، ی‍اک‍وب‌ ادوارد. کتاب زبده الحکمه. ترجمۀ حکیم الممالک. چاپ سنگی.
12. پ‍ولاک‌، ی‍اک‍وب‌ ادوارد. علاج الأسقام در جراحی و کحالی.

حسین دهبان

اسفند 1399ش.