چارلز پیتر ملویل (Charles Peter Melville) ایرانشناس، استاد دانشگاه کمبریج و شاهنامهشناس است. تحقیقات او عمدتاً بر دورۀ صفوی و تیموری و خاصه بر کتابآرایی و مصورسازی نسخ خطی در این دوران متمرکز بوده است. یکی از مهمترین همبخشیهای او به حوزۀ ایرانشناسی راهاندازی پروژۀ مطالعات شاهنامه در دانشگاه کمبریج است. او همچنین مطالعات مفصلی در باب تاریخنگاری فارسی انجام داده است.
1951م. – «در قید حیات»
چارلز پیتر ملویل در دهم مه 1951م. متولد شد و در کالج ولینگتون (Wellington College) و پمبروک (Pembroke College) در دانشگاه کمبریج (Cambridge University) در رشتۀ مطالعات شرقی (عربی و فارسی) لیسانس گرفت (72-1969م.). برای مقطع فوقلیسانس رشتۀ تاریخ اسلامی دانشگاه سوآس (SOAS University) را انتخاب کرد و دکترای خود را با موضوع لرزهخیزی تاریخی ایران از سدۀ هفتم تا هفدهم م. در سال 1978م. به سرانجام رساند. از سال 1984م. تا 1988م. دستیار استاد در رشتۀ مطالعات شرقی، از این سال تا 2001م. استاد، تا سال 2008م. مفسر، تا 2018م. استاد تاریخ ایران، و در حال حاضر عضو کالج پمبروک است (University of Cambridge, n.d.).
ملویل برای مدت طولانی عضو شورای مؤسسۀ بریتانیایی ایرانشناسی (British Institute of Persian Studies) بود و در سال 2017م. رئیس آن شد. او همچنین در میان سالهای 1995م. تا 2003م. بهعنوان عضو هیئتمدیرۀ جامعة ایرانشناسی اروپا (Societas Iranologica Europaea) و از 2006م. تا 2019م. مدیر انجمن نسخ خطی اسلامی (The Islamic Manuscript Association) فعالیت داشت. یکی از مهمترین اقدامات ملویل در زمینۀ ایرانشناسی راهاندازی پروژۀ مطالعات شاهنامه به همراه همسرش، فیروزه عبداللهیوآ (Firuza Abdullaeva) ملقب به فیروزه ملویل (Firuza Melville)، بود. او از سال 1999م. مدیریت این پروژه (Shahnama Project) را در دانشگاه کمبریج بر عهده دارد. چارلز در سال 2010م. عامل اصلی برپایی نمایشگاه نسخ خطی فارسی و نقاشیهای شاهنامه (Persian manuscripts and paintings of the Shahnama) در موزۀ فیتس ویلیام (Fitzwilliam Museum) بود. او همچنین ویراستار مجموعۀ مطالعات تاریخ فرهنگی فارسی (Studies in Persian Cultural History) بود که توسط انتشارات بریل (Brill) منتشر شد و ویراستاری سمپوزیومهای ایدۀ ایران (Idea of Iran) که توسط مؤسسۀ یادبودی سودآور (Soudavar Memorial Foundation) برپا شد را نیز بر عهده داشت. او عضو دائم مرکز مطالعات فرهنگ نسخ خطی (Centre for the Study of Manuscript Cultures, CSMC) در دانشگاه هامبورگ (Hamburg University) و یکی از پروژههای مهم وی «بصریسازی تاریخ ایران» بود. او مسافرتهای متعددی به ایران و آسیای میانه قبل و بعد از انقلاب اسلامی ایران داشته است (Ibid).
- رساله
- منابع عربی و فارسی در باب زلزلهنگاری تاریخی ایران از سدۀ هفتم تا هفدهم م.
- کتاب
- تاریخ زلزلههای فارسی.
- هر اینچ یک پادشاه: مطالعات تطبیقی در مورد پادشاهان و پادشاهی در دنیای باستانی و قرون وسطی.
- تاریخنگاری فارسی؛ تاریخ ادبیات فارسی.
- خاورمیانۀ مغولان: تداوم و تحول در ایران ایلخانی.
- سقوط امیر چوپان و افول ایلخانان، 1327-37م: یک دهه نزاع در اواخر عصر مغول در ایران.
- شاهنامۀ فارسی. شاهنامۀ ابراهیم سلطان.
- حماسۀ شاهان ایرانی. هنر شاهنامۀ فردوسی.
- تاریخ و ادبیات در ایران.
- مطالعات ایرانی و اسلامی به افتخارِ دابلیو. آوری.
- ایرانِ صفوی: تاریخ و سیاست در یک جامعۀ اسلامی
- تاریخ ایران کمبریج (جلد هفتم).
- مقاله
- وصیت و وصیتنامۀ سیاسی غازان خان: نگاهی تازه به خاندان مغول.
- مصورسازی تاریخ در نقاشی نسخه خطی عصر صفوی.
- حمایت شاهعباس از حرم سلطنتیِ اردبیل.
- آوری، پ.، همبلی، گ.، و ملویل، چ. (ویرا.). (1388ش.). تاریخ ایران – مجموعۀ تاریخ ایران کمبریج (جلد. 7). (ترجمۀ م. ثاقبفر). جامی. (تاریخ انتشار اصلی اثر: 1999م.).
- عبدللهیوا، ف.، و ملویل، چ. (1397ش.). شاهنامۀ ابراهیم سلطان (ترجمۀ الف. احمدی توانا). متن (تاریخ انتشار اصلی اثر: 2008م.).
- ماهوان، ف.، یاحقی، م.ج. و ملویل، چ. (1393ش.، پاییز). مخاطبشناسی شاهنامه های مصور (با بررسی نگاره های دو نسخة بایسنقری و داوری). جستارهای ادبی، (186)، 55-86.
- خراسانی، ش.الف.، و ملویل، چ. (1373ش.). دایرهالمعارف بزرگ اسلامی. کلک، (55و56)، 178-182.
- ملویل، چ. پ. (1400ش.). تاریخنگاری فارسی در ایران میانه (ترجمۀ الف. رضوی). نگارستان اندیشه.( تاریخ انتشار اصلی اثر: 2012م. بخشی از اثر 4 در فهرست مهمترین آثار).
- -. (1397ش.). شاه عباس و سفر زیارتی او به مشهد مقدس (ترجمۀ ی. فرخی و ق.الف. رضایی)، نگارستان اندیشه (تاریخ انتشار اصلی اثر: 2011م.).
- -. (1394ش.، بهار و تابستان). سال فیل؛ رقابت مملوکان و مغولان در حجاز، در زمان حکومت ابوسعید (1335 1317م) (ترجمۀ ک. صالحی و لام. عزیزیان). خردنامه، 5(14)، 129-148 (تاریخ انتشار اصلی اثر: 1992م.)
- -. (1387ش.). از آدم تا آباقا، برقراری ترتیب تازه در تاریخ توسط قاضی بیضاوی (ترجمة م.ر. طهماسبی). آینه میراث، 6(14)، 27-55. (تاریخ انتشار اصلی اثر: 2007م.).
- -. (1400ش.، تابستان). مصورسازی تاریخ در نقاشی نسخۀ خطی عصر صفوی (ترجمۀ ن. لاری). مطالعات هنرهای زیبا، 2(4)، 194-235 (تاریخ انتشار اصلی اثر: ۲۰۱۸م.).
- -. (1372ش.، دی تا اسفند). تحقیقات ایرانی: نیشابور و زلزله (ترجمۀ الف. اوانسیان). آینده، 19(10-12)، ۸۸۸-۹۱۳ (تاریخ انتشار اصلی اثر: 1980م.).
- -. (1395ش.، بهار). علی یزدی و شاهنامه (ترجمۀ ی. بینا). پاژ، (21)، 169-184 (تاریخ انتشار اصلی اثر: 2014م.).
- در این مقاله ارتباط میان شاهنامۀ فردوسی و یکی از مورخان اصلی اوایل دورۀ تیموری، یعنی علی یزدی (وفات 1454م.) در نوشتههای تاریخی خودش (اساساً در ظفرنامه) و نیز از رهگذر محیط درباری که در آن مشغول به کار بود- اساساً دربار ابراهیم سلطان در شیراز، آشکار میشود. نخستین وجه از این ارتباط زبان و استعارۀ تاریخ یزدی است که در آن میتوان دید او تا چه میزان به شاهنامه گریز میزند یا مستقیماً اشعار آن را نقل میکند. دومین وجه از طریق بررسی ارتباط یزدی با تولید نسخ شاهنامه در دربار و سفارشهای ابراهیم سلطان مشخص میشود. این نشان میدهد که شاهنامه در اوایل سدۀ پانزدهم م. همچنان یک نماد شاهانۀ قدرتمند و عنصری مهم در مشروعیتبخشی به حکومت تیموریان تلقی میشده است(Melville, 2014) .
- Darke, H. S. G. (1990). CAMBRIDGE HISTORY OF IRAN. In Encyclopedia Iranica Online. Encyclopedia Iranica Online. Retrieved January 17, 2023
- Melville, C. (2018, January). The Illustration of History in Persian Manuscripts. Iran, 56(1), 1-17.
- Melville, C. (2014). Ali Yazdi and the Shahname [Conference Session]. International Shahname Conference. The Second Millennium, Uppsala Universitet.
- University of Cambridge. (n.d.). Faculty of Asian and Middle Eastern Studies: Professor Charles Melville.
برای مطالعۀ بیشتر در باب زندگینامۀ چارلز پیتر ملویل میتوانید به صفحۀ ویکیپدیای وی در لینک زیر مراجعه کنید:
- Charles P. Melville. (2023, January 17). In Wikipedia
- Melville, C. (n.d.). Charles P Melville.
- Melville, C. (n.d.). Charles Melville.
دیماه 1401ش.
1402-01-06

