مارک چارنوشویچ - Marc Czarnuszewicz
مارک چارنوشویچ Marc Czarnuszewicz ایرانشناس و پژوهشگر دکتری در گروه تاریخ دانشگاه سنت اندروز است. زمینۀ پژوهشی او بر سلسلۀ سلجوقیان بزرگ و آشوبهای اجتماعی ایران در پی ورود ترکان سلجوقی تمرکز دارد.
تولد و درگذشت
1937م.-2015م.
سوابق زندگی و تحصیل
مارک چارنوشویچ در دانشگاه آکسفورد (University of Oxford) تحصیل کرده، و در سال 2018 م. موفق به اخذ مدرک کارشناسی با درجۀ ممتاز در رشتۀ مطالعات شرقی شد. او در حال حاضر تحت نظارت پروفسور اندرو پکاک و با همکاری پروفسور کارول هیلنبراند مشغول به کار پژوهشی است. چارنوشویچ از حمایت مالی دانشکدۀ تحصیلات تکمیلی هنرها و علوم انسانی اسکاتلند (Scottish Graduate School of Arts and Humanities (SGSAH))، بنیاد یادبود گیب (Gibb Memorial Trust)، بنیاد چهل و نه سیزده (Forty-Nine Thirteen Foundation)، و بنیاد هانیمن (Honeyman Foundation) برای انجام پژوهش دکتری خود بهرهمند شده است (University of St Andrews, 2025).
سوابق اجرایی و پژوهشی
چارنوشویچ در پروژهای به بررسی سلسلۀ بزرگ سلجوقی میپردازد؛ سلسلهای که با وجود «عظمت» و تأثیر گستردۀ خود، در تاریخنگاری ایران و آناتولی با بیتوجهی نسبی مواجه شده است. در زمینۀ تاریخ آناتولی، نقش این سلسله اغلب به بازۀ نبرد مانزیکرت در سال 1072م. محدود میشود و بیلیکهای ترکی آناتولی نیز بهعنوان دولتهایی کاملاً مستقل از نظر سیاسی و فرهنگی تلقی میگردند. در مورد ایران نیز، ترکتبار بودن سلجوقیان سبب شکلگیری دیدگاههایی نادرست شده است که آنان را همردیف فاتحان ویرانگری چون مغولان و تیموریان قرار میدهد؛ حال آنکه تحلیل جامعی از میراث اجتماعی و فرهنگی وسیع آنان همچنان مغفول مانده است (Anamed, 2025). پژوهشهای چارنوشویچ بر بررسی آشوبهای اجتماعی در ایران، در پی ورود ترکهای سلجوقی، تمرکز دارد. ایران مدرن، با زبان فارسی و هویت ملی مشترک، بهعنوان کشوری یکپارچه شناخته میشود؛ اما تا نیمه قرن یازدهم میلادی، سرزمینی بهوضوح متکثر از نظر زبانی و فرهنگی بود و زبان فارسی نو، تنها در شرق بیابانهای مرکزی ایران رواج داشت. اگرچه فتح سراسر ایران توسط سلجوقیان در همان قرن، احتمالاً به فرآیند شکلگیری وحدت زبانی و فرهنگی یاری رساند، اما جزئیات این دگرگونی و نحوۀ تبدیل ایران به «ایرانی» هنوز بهروشنی روشن نشده است. چارنوشویچ در پژوهش خود میکوشد با ترسیم و تحلیل شبکههای اجتماعی-اقتصادی پیرامون این بیابانها، چگونگی تلاقی زبان و فرهنگ با سایر شبکهها را برای شکلگیری هویتی مشترک، بازسازی کند (University of St Andrews, 2025).
بازنگری دربارۀ سلجوقیان بزرگ مستلزم بازاندیشی در نقشۀ امپراتوری آنها و چگونگی تبیین قلمروشان است. این پروژه با تمرکز بر سازوکارهای تغییر فرهنگی که در پی فتوحات سلجوقیان پدید آمد و نیز با ترسیم دقیق جغرافیای این تحوّلات و چگونگی وقوع آنها، مدلی نوین برای درک شیوۀ حکمرانی و اثرگذاری این سلسله ارائه میدهد. در این الگو، به جای تأکید بر مرزهای صلب تاریخی و تفکیکگرایانه، بر پیوستگی و همپیوندی مناطق مختلف تمرکز میشود. چنین رویکردی امکان پاسخ به پرسشهایی کلیدی را فراهم میسازد: چرا نبرد مانزیکرت رخ داد؟ چرا تمامی آثار بهجامانده از دربار سلجوقیان بزرگ به زبان فارسی یا عربی نگاشته شدهاند و نه ترکی؟ و چرا میراث فرهنگی آنان و ایران تا این اندازه ناهمگون و محل مناقشه است (Anamed, 2025).
آثار
- - مقاله:
- روایات چالش برانگیز اسماعیلیسم «مبلغه» در ایران آل بویه: بازنگری سیره مؤید فی الدین شیرازی با زمینهسازی اقتصادی-اجتماعی.
- بینش جدید در فرهنگ فکری سیستانی در دورۀ صفاریان.
- - سایر آثار:
- بازی پادشاهان در دربار غزنوی: بررسی نسخههای خطی شطرنجنامه نگهداری شده در مؤسسۀ بیرونی، تاشکند.
آثار به زبان های دیگر
- - Article:
- (Czarnuszewicz, M. (2023). Challenging Narratives of “Missionary” Ismaʿilism in Buyid Iran: Reconsidering the Sira of al-Muʾayyad fī al-Din al-Shirazi through Socio-economic Contextualisation. Iran, 61(1), 94-114.).
- (-. (2025). New insights into Sistani intellectual culture under the Saffarids. Journal of Islamic Studies, etaf003).
- -Other works:
- (-. (2024). The game of kings at the Ghaznavid court: an examination of the Shatranj-nama MSS held at the Biruni Institute, Tashkent. BIPS Travel Grant.).
آثار منتشرشده به فارسی
در زمان نگارش این زندگینامه هیچ یک از آثار مارک چارنوشویچ به فارسی ترجمه و منتشر نشده است.
منابع به زبان های دیگر
- (2025). Marc Czarnuszewicz. https://anamed.ku.edu.tr/en/marc-czarnuszewicz-2/#1663937267500-28f5e140-02af
- Czarnuszewicz, M. (2025). New insights into Sistani intellectual culture under the Saffarids. Journal of Islamic Studies, etaf003
- -. (2024). The game of kings at the Ghaznavid court: an examination of the Shatranj-nama MSS held at the Biruni Institute, Tashkent. BIPS Travel Grant
- -. (2023). Challenging Narratives of “Missionary” Ismaʿilism in Buyid Iran: Reconsidering the Sira of al-Muʾayyad fī al-Din al-Shirazi through Socio-economic Contextualisation. Iran, 61(1), 94-114
- University of St Andrews. (2025). Marc Czarnuszewicz. https://research-portal.st-andrews.ac.uk/en/persons/marc-czarnuszewicz
سایر منابع پیشنهادی
تا کنون هیچ اثر مستقلی با هدف معرفی مارک چارنوشویچ یا آثارش منتشر نشده است.
گردآورنده