سیبویه Sībawayh دانشمند و عالم مشهور علم نحو بود. او در قرن دوم هجری قمری میزیست و از صاحبنظران و پیشوایان نحویان بصره بود. وی یکی از صدها درخشانترین ستارگان ادب آسمان ایران است که در قرن دوم هجری در عین جوانی استاد علم علوم عربی و فنون نحوی گردید و شاگردان بسیاری از خرمن علم و دانش این دانشمند بلندپایۀ ایرانی خوشه چیدهاند که هرکدام از آنها نیز از مشاهیر دانشمندان عرب و فارسی شدهاند.
نظام الملک (Nezam-al-Molk) دانشمند و نویسندۀ قرن پنجم و وزیر نامدار دورۀ سلجوقی است. او نخستین نمایندۀ بزرگ سیاستنامهنویسی در دورۀ اسلامی بود. محقّقان معاصر از جمله جورج مقدیسی (George Makdisi) و هانری لائوست (Henri Laoust) او را بهعنوان احیاکنندۀ فرقۀ تسنّن (Sunni Islam) و مؤسّس مدارس متعدّد ستودهاند.
مولانا شاهین شیرازی Mowlānā Shāhin-i Shirāzi بزرگترین شاعر فارسی- یهودی (کلیمی) اواسط قرن 14 میلادی ایران است. آثار وی ادبیّاتی را بازتاب میدهد که از درونمایههای شفاهی و عامّۀ یهودی و غیریهودی ترجمه و الگوبرداری شدهاست.
قطبالدّین شیرازی Qotb al-Din Shirazi از دانشمندان بزرگ ایرانی قرن هفتم و اوایل قرن هشتم هجری قمری است. او در طب، ریاضیّات، نجوم، حکمت، کلام و موسیقی دست داشت و در نظم و نثر پارسی و عربی دارای مهارتی کامل بود. وی نقش مهّمی در گسترش حکمت، فلسفه، علوم طبیعی، پزشکی و هنر داشتهاست.
ابوالقاسم فردوسی توسی Abul-Qâsem Ferdowsi Tusi سخنسرای نامی ایران و سرایندهٔ شاهنامه حماسهٔ ملی ایرانیان است. او را بزرگترین سرایندهٔ پارسیگو دانستهاند. نام و آوازه فردوسی در همه جای جهان شناخته و ستوده شدهاست. شاهنامهٔ فردوسی به بسیاری از زبانهای زندۀ جهان ترجمه و ستوده شدهاست. فردوسی را حکیم سخن و حکیم طوس گویند.
غزّالی فیلسوف، متکلّم، فقیه ایرانی و یکی از بزرگترین مردان تصوّف سدۀ پنجم هجری قمری است. غزّالی در دورۀ مجادلات مذهبی به شکل یک متکلّم بزرگ ظهور کرد. ارباب مذاهب عموماً از نیروی بیان و قلم او زبون و ناچیز میماندند؛
عنصری یکی از بزرگترین مدیحهسرایان و قصیدهپردازان شعر فارسی است. او در قرن پنجم و ششم هجری قمری میزیست و از برجستهترین شاعران دربار محمود غزنوی بود که بهدلیل خلق اشعار بیبدیل، عنوان ملکالشّعرایی را از شاه غزنوی دریافت کرد. عنصری در دربار محمود چنان ثروتی جمع کرد که زبانزد شعرای بعد شد. از وی تعدادی قصیده و رباعی و ابیات پراکنده باقی ماندهاست.
عَطّار نیشابوری Attar Neyshaburi شاعر و عارف فارسیزبان ایرانی در قرن ششم و هفتم قمری است. او با علوم مختلفی مانند طب، نجوم، قرآن، حدیث، فقه، تفسیر و کلام آشنایی داشت. عطّار یکی از شاعران ایرانی بلندنام و پرکار ادبیات سترگ فارسی است و آثار او از دیرباز مورد توجّه بسیاری از هنرمندان، پژوهشگران و ایرانشناسان بودهاست.
ابوسعید ابوالخیر (Abusa’id Abolkhayr) عارف و شاعر نامدار قرن 4 و 5 هجری قمری است. از او آثار ارزشمندی با موضوع عرفان و تصوّف به جا ماندهاست. اشعار برجستهای نیز در قالب رباعی و به زبان عربی و فارسی از او باقی مانده که گرچه تعداد آنها اندک است امّا ازجمله نخستین اشعار صوفیانه در ادبیات فارسی برشمرده میشوند.
احمد بن رسته اصفهانی (Ahmad ibn Rusta Esfahani) از مشهورترین جغرافیدانان قرن سوم هجری قمری است. وی صاحبِ دایرةالمعارفی ارزشمند به نام الأعلاق النّفیسه میباشد و بهخاطر این تألیف مهم و مفید، مشهور شدهاست.
ابراهیم در ابتدا پادشاه منطقۀ بلخ بود. او از طریق خضر که دو بار بر او ظاهر شد، هشدارهایی از جانب خدا دریافت کرد. پس تاج و تخت خود را رها کرد تا زندگی زاهدانهای را بهدست آورد.
سبک شعر دقیقی همان سبک خراسانی و دارای خصوصیّات شعر قرن چهارم هجری و دوران سامانی است. (شعر او) از جهت موضوع توجّه به طبیعت، وصف محسوسات، تغزّل، مدحِ بدون اغراق، مبالغه و تکلّف است
بیشتر شهرتِ خواجه عبدالله انصاری به سببِ مناجاتهای عارفانه و فعّالیّت در زمینۀ تصوّف اسلامی است. او از مشایخ بزرگ تصوّف در قرن 5ق. به شمار می آید
بیدل شاعر پارسی گو هند و صوفی است و دوران حیات وی مصادف با انحطاط امپراطوری مغول در هندوستان است. او را باید نمایندۀ تمام عیار اسلوب هندی به شمار آوریم. (شفیعی کدکنی، 1371، 15)
بابا فغانی از مطرح ترین شاعران مکتب وقوع است و اکثر تذکره نویسان متوجّه سبک تازۀ او در شعر شدهاند. او به سبب همین سبک تازه مورد پسند شاعران خراسان قرار نگرفت و به ناچار سالها در آذربایجان به سر برد. شعر او را میتوان واسطۀ شعر حافظ و سبک هندی دانست
